Kính gửi:
Bà Sanae Takaichi
Thủ tướng Nhật Bản
Hội đồng Nội các, Chính phủ Nhật Bản
Đồng kính gửi: Bộ trưởng Ngoại giao Toshimitsu Motegi
Thay mặt Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, chúng tôi viết thư này trước chuyến thăm chính thức của ông Tô Lâm, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản kiêm Chủ tịch nước Việt Nam tới Nhật Bản từ ngày mồng 8 đến ngày 11 tháng Mười một năm 2026. Chúng tôi mong chính phủ Nhật Bản nhân dịp này sẽ nêu quan ngại sâu sắc về hồ sơ nhân quyền của Việt Nam, cả trong các thông cáo công khai cũng như trong các cuộc gặp riêng với ông ta.
Tổ chức Theo dõi Nhân quyền là một tổ chức độc lập phi chính phủ có tôn chỉ bảo vệ và gìn giữ nhân quyền. Chúng tôi giám sát và phúc trình về các vi phạm đối với quyền con người và công pháp về nhân quyền tại khoảng 100 quốc gia trên toàn cầu, và đã lập hồ sơ về các vi phạm nhân quyền ở Việt Nam trong gần ba thập niên qua.
Trong những năm gần đây, quan hệ Nhật Bản – Việt Nam đã gia tăng đáng kể. Tháng Mười một năm 2023, hai nước nâng cấp quan hệ lên mức cao nhất, gọi là “đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới.” Lãnh đạo của hai quốc gia thường xuyên trao đổi các chuyến thăm.
Nhật Bản là một trong số các đối tác thương mại hàng đầu đồng thời là một trong các nguồn quỹ lớn nhất về đầu tư nước ngoài trực tiếp (FDI) của Việt Nam. Ngoài ra, Nhật Bản còn là nhà tài trợ Hỗ trợ Phát triển Chính thức (ODA) song phương lớn nhất của Việt Nam trong hơn 20 năm qua. Tháng Ba năm 2026, Nhật Bản đã đồng ý cấp khoản vay ODA 609 triệu đô la Mỹ cho năm tài khóa 2025 “để hỗ trợ Việt Nam chuyển đổi xanh và ứng phó khí hậu.”
Với vai trò một nhà tài trợ và đối tác thương mại dài hạn quan trọng của Việt Nam, chúng tôi tin tưởng rằng chính phủ Nhật Bản có vị thế rất thuận lợi để thuyết phục Việt Nam cải thiện tình hình nhân quyền trong nước.
Chính quyền Việt Nam đã ráo riết gia tăng đàn áp trong thập niên vừa qua, là thời gian mà ông Tô Lâm giữ chức Bộ trưởng Bộ Công an (2016 – 2024) trước khi trở thành nguyên thủ quốc gia này. Dưới sự lãnh đạo của Tô Lâm, công an Việt Nam tiến hành đàn áp sâu rộng, phá hủy xã hội dân sự ở Việt Nam, gia tăng đàn áp xuyên quốc gia, và mở rộng phạm vi và tần suất áp dụng các điều luật hà khắc có nội dung hình sự hóa tự do ngôn luận.
Hiện đang có hơn 160 tù nhân chính trị ở Việt Nam, bị giam cầm vì đã thực thi quyền tự do biểu đạt hay hoạt động ôn hòa vì dân chủ và nhân quyền, rồi bị kết án theo các điều luật hà khắc. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền đã ghi nhận tình trạng nhà cầm quyền Việt Nam tăng cường sử dụng một điều luật mơ hồ, lỏng lẻo và vi phạm nhân quyền của bộ luật hình sự (điều 331) có nội dung cấm “lợi dụng các quyền tự do dân chủ,” vừa để dập tắt tiếng nói của các nhà hoạt động nổi tiếng vừa để trả thù những người dân thường đã lên tiếng ca thán về chất lượng dịch vụ công, tham nhũng hay nạn lạm quyền của công an.
Chúng tôi cũng muốn hướng sự quan tâm của bà tới vấn đề quyền của người lao động ở Việt Nam. Trong mục về lao động của Hiệp định Đối tác Tiến bộ & Toàn diện Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) năm 2018 mà Việt Nam và Nhật Bản đều là thành viên, tại điều 19.3, Việt Nam đã cam kết “tiếp nhận và duy trì trong các văn bản pháp luật và quy định dưới luật, và hướng dẫn thi hành,” các quyền được ghi nhận trong Tuyên ngôn của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) trong đó có “quyền tự do lập hội và công nhận hữu hiệu quyền thương lượng tập thể.” Việt Nam cũng cam kết thông qua Công ước Số 87 của ILO trước tháng Giêng năm 2024 theo nghĩa vụ của mình trong CPTPP , nhưng tính đến tháng Mười năm 2026 vẫn chưa thực hiện được. Chính quyền Việt Nam đàn áp một cách có hệ thống quyền thành lập công đoàn độc lập của người lao động. Kết quả là không có một công đoàn độc lập nào tồn tại. Việt Nam đang vi phạm các nghĩa vụ của mình theo CPTPP, đó là một vấn đề cần nêu rõ với ông Tô Lâm.
Ngoài ra, cuốn Sách Xanh Ngoại giao của Nhật Bản phát hành năm 2026 ghi nhận rằng “Hiệp định CPTPP “có ý nghĩa chiến lược to lớn trong việc hình thành một trật tự kinh tế tự do và công bằng giữa các quốc gia cùng chia sẻ các giá trị và nguyên tắc cốt lõi, bao gồm tự do, dân chủ, nhân quyền cơ bản và pháp quyền” –các giá trị mà chính quyền Việt Nam đã phớt lờ một cách có hệ thống.
Chúng tôi kêu gọi bà và chính phủ quý quốc công khai bày tỏ quan ngại về tất cả những vấn đề này trong chuyến thăm của Tô Lâm, đồng thời đặc biệt gây sức ép để chính phủ Việt Nam:
- Phóng thích vô điều kiện tất cả những người bị giam giữ vì thực hành các quyền tự do biểu đạt, lập hội, tôn giáo và nhóm họp.
- Hủy bỏ các điều luật “an ninh quốc gia” và các điều luật khác có nội dung mơ hồ trong bộ luật hình sự đã từng được áp dụng để truy tố những người bất đồng chính kiến ôn hòa, bao gồm: “lợi dụng các quyền tự do dân chủ” (điều 331); “phá hoại chính sách đoàn kết” (điều 116); và tuyên truyền chống nhà nước (điều 117).
- Thực hiện các bước hữu hiệu để tiến hành cải cách về lao động để cho phép các công đoàn độc lập được thành lập – cả trên pháp lý lẫn trên thực tế - và chấm dứt đe dọa và trả thù những người lao động tìm cách tổ chức công đoàn nhằm bảo vệ quyền của người lao động bên ngoài các cơ chế do chính quyền kiểm soát.
- Nhanh chóng thông qua Công ước Số 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về quyền tự do lập hội và hợp tác thực sự với ILO tiến hành các cải cách luật pháp và chính sách cần thiết nhằm bảo đảm áp dụng đầy đủ Công ước ILO Số 98 đã được Việt Nam thông qua, về quyền tổ chức và tham gia thương lượng tập thể.
- Sửa đổi Bộ luật Tố tụng Hình sự nhằm đảm bảo quyền được có quy trình tố tụng đầy đủ cho mọi nghi can hình sự, trong đó có quyền tiếp cận nguồn trợ giúp pháp lý nhanh chóng và không bị cản trở trong suốt quá trình điều tra, là giai đoạn có thể đặt bị can vào nguy cơ cao hơn về tra tấn và các hình thức ngược đãi khác, bị vi phạm các nguyên tắc về quy trình pháp lý đầy đủ và quyền được xét xử công bằng.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn trước về sự quan tâm của bà dành cho các yêu cầu của chúng tôi và sẵn sàng cung cấp thêm thông tin cũng như trao đổi với bà về những vấn đề này vào bất kỳ thời điểm nào.
Trân trọng,
Elaine Pearson Kanae Doi
Giám đốc ban Á châu Giám đốc ban Nhật Bản
Tổ chức Theo dõi Nhân quyền Tổ chức Theo dõi Nhân quyền
Phụ lục: Chính sách độc đoán đã ăn sâu và tình trạng vi phạm ngày càng trầm trọng ở Việt Nam
Tù nhân chính trị
Chính quyền Việt Nam thường sử dụng các điều luật có nội dung mơ hồ và có thể diễn giải tùy tiện trong bộ luật hình sự và các luật khác để truy tố và bỏ tù các nhà hoạt động tôn giáo và chính trị ôn hòa. Trong đó có những điều luật như “phá hoại chính sách đoàn kết” (điều 116), “làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (điều 117) và “lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” (điều 331).
Trong chín tháng đầu năm 2026, nhà cầm quyền kết luận có tội và xử ít nhất 31 nhà hoạt động nhiều năm tù giam trong đó có các blogger nổi tiếng Hoàng Thị Hồng Thái và Huỳnh Ngọc Tuấn. Công an đã bắt ít nhất 46 người khác vì đã lên tiếng phê phán chính quyền.
Chúng tôi đề nghị bà nêu các trường hợp dưới đây của những tù nhân bị giam giữ vì đã thực hành các quyền cơ bản của mình. Một số người trong đó đang gặp vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe. Tất cả những người bị tùy tiện giam giữ cần được phóng thích ngay lập tức và vô điều kiện.
- Cấn Thị Thêu, nhà hoạt động vì quyền lợi đất đai
- Hoàng Đức Bình, nhà hoạt động vì quyền lợi của người lao động
- Lê Đình Lượng, nhà vận động dân chủ
- Nguyễn Trung Tôn, nhà vận động dân chủ
- Nguyễn Tường Thụy, nhà báo độc lập
- Nguyễn Văn Túc, nhà vận động dân chủ
- Phạm Chí Dũng, nhà báo độc lập
- Phạm Đoan Trang, nhà văn, nhà vận động nhân quyền
- Trần Đức Thạch, nhà vận động dân chủ
- Trần Văn Bang, nhà vận động dân chủ
Đàn áp quyền của người lao động
Chính phủ Việt Nam vẫn chưa thông qua Công ước Số 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế ILO về Quyền Tự do Lập hội và Bảo vệ Quyền Thành lập Tổ chức [Công đoàn], mặc dù đã đưa ra cam kết sẽ thực hiện trước tháng Giêng năm 2024. Cũng có rất ít tiến triển trong việc hoàn tất các nghĩa vụ theo các công ước đã được ký kết, trong đó có Công ước Số 98 của ILO về thương lượng tập thể, hay về bảo đảm quyền thành lập và hoạt động cho các công đoàn độc lập của người lao động.
Dù nhà cầm quyền Việt Nam tuyên bố ủng hộ việc người lao động có đại diện, nhưng trên thực tế không cho phép các công đoàn độc lập. Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam (VGCL), được chính phủ Việt Nam mô tả là một liên minh của người lao động, không hề có tính độc lập. Các lãnh đạo của liên đoàn này do chính phủ hoặc Đảng Cộng sản Việt Nam bổ nhiệm, và hầu hết người đứng đầu các công đoàn thành viên thuộc hệ thống của liên đoàn này thường do cấp cao hơn phê chuẩn.
Chính quyền Việt Nam cũng biện luận rằng Luật Lao động năm 2019 (có hiệu lực từ năm 2021) cho phép thành lập các tổ chức độc lập của người lao động ở cấp doanh nghiệp. Tuy nhiên, chưa thấy có một bất kỳ một tổ chức nào kiểu đó tồn tại. Nhà cầm quyền chưa ban hành các quy định hay đưa ra quy trình pháp lý và hành chính cần thiết để đăng ký và vận hành các tổ chức như thế.
Việc thiếu vắng các quy định thực hiện, cùng với các điều khoản trong Luật Công đoàn, thể hiện rằng chính quyền Việt Nam chủ ý duy trì tình trạng đại diện của người lao động phải đặt dưới sự kiểm soát của VGCL chứ không cho phép các công đoàn độc lập thật sự.
Sự kiểm soát của nhà nước còn được thể hiện rõ hơn trong Chỉ thị 24 của Đảng Cộng sản, yêu cầu tăng cường kiểm soát các tổ chức của người lao động, các tổ chức xã hội dân sự và của nước ngoài, nhất là liên quan tới các thỏa thuận thương mại quốc tế và liên quan tới ILO.
Báo chí nhà nước mô tả các công đoàn độc lập như các “lực lượng thù địch” tìm cách phá hoại hệ thống chính trị. Kết hợp với chủ trương bắt giữ các nhà hoạt động vì quyền lợi người lao động và các hạn chế đối với việc tổ chức công đoàn độc lập, các chính sách đó đã gây quan ngại nghiêm trọng trước các cam kết của Việt Nam về quyền tự do lập hội và các quyền của người lao động đã được quốc tế công nhận.
Đàn áp xuyên quốc gia
Trong những năm gần đây, nhà cầm quyền Việt Nam đã gia tăng đàn áp xuyên quốc gia – với mục đích dập tắt tiếng nói bất đồng chính kiến bằng cách nhằm vào các nhà bất đồng hay phê phán chính quyền bên ngoài Việt Nam. Họ đã gây sức ép chính phủ các quốc gia khác như Thái Lan và Campuchia trao trả các công dân Việt Nam đã trốn khỏi đất nước vì sợ bị bắt giữ tùy tiện, tra tấn hay bỏ tù.
An ninh Việt Nam từng bắt cóc các công dân Việt ở Đức và Thái Lan, trong đó có Trịnh Xuân Thanh, Trương Duy Nhất và Đường Văn Thái. Trong vòng một năm nay, các tòa án ở Việt Nam đã xử vắng mặt nhiều người Việt đang sinh sống ở nước ngoài, phán quyết họ có tội và xử án nhiều năm tù, trong đó có Lê Trung Khoa, Nguyễn Văn Đài, Đoàn Bảo Châu, Đinh Yum, Siu Di và Đặng Thị Huệ. Sau các phiên tòa đó, công an đã nhiều lần cảnh cáo và xử phạt tiền người dân Việt Nam vì tương tác với những người bị xử vắng mặt.
Chính quyền Việt Nam gây sức ép đòi Thái Lan trao trả các nhà hoạt động đang tìm kiếm quy chế tị nạn, trong đó có cựu tù nhân chính trị Lê Chí Thành. Vào tháng Chín, tổ chức chính trị Việt Tân ở hải ngoại cáo buộc rằng an ninh Việt Nam đã bắt và đưa người trái phép qua biên giới Campuchia đối với ba thành viên của tổ chức này.
