- Chính quyền Việt Nam đang đè nén một cách có hệ thống quyền của người lao động về tổ chức công đoàn độc lập bất chấp các hiệp định thương mại có yêu cầu về việc đó để hỗ trợ cho quyền lợi của người lao động.
- Các quan chức liên tục đưa ra các tuyên bố thất thiệt, gây nhầm lẫn và sai sự thật rằng họ ủng hộ thành lập công đoàn độc lập, trong khi bộc lộ rõ ý đồ đặt những người tìm cách thực thi quyền của người lao động vào vòng ngắm. Chính quyền thường xuyên vận dụng các điều luật hình sự để truy tố các nhà hoạt động nhân quyền.
- Chính quyền Việt Nam cần tiến hành các cải cách đã cam kết thực thi. Các đối tác thương mại của Việt Nam cần đối mặt với thực tế và nêu rõ với chính phủ Việt Nam rằng nếu họ không hoàn thành các cam kết về quyền của người lao động thì sẽ có hậu quả.
(New York) - Tổ chức Theo dõi Nhân quyền thể hiện trong một bản phúc trình công bố ngày hôm nay rằng chính quyền Việt Nam đang đè nén một cách có hệ thống quyền tổ chức công đoàn độc lập của người lao động. Bất chấp các cam kết với đối tác thương mại trong một số hiệp định thương mại tự do, chính quyền Việt Nam chưa triển khai được các cải cách hữu hiệu để tạo điều kiện cho công đoàn được thành lập và vận hành một cách tự do, và còn thường xuyên đàn áp các nỗ lực tổ chức công đoàn độc lập.
Bản phúc trình 49 trang, “Không có công đoàn độc lập ở Việt Nam,” ghi nhận việc chính quyền Việt Nam tiếp tục sử dụng các điều luật hình sự mơ hồ và có phạm vi áp dụng quá rộng để đàn áp các hoạt động của những người bảo vệ nhân quyền và quyền của người lao động, trong khi luôn duy trì một bầu không khí đàn áp để áp chế việc thành lập công đoàn độc lập. Chính phủ đã công bố các nghị định và bài viết trên báo chí nhà nước có nội dung tái khẳng định rằng tất cả các tổ chức của người lao động ở Việt Nam phải đặt dưới quyền quản lý của chính phủ, và thể hiện hình ảnh của các công đoàn độc lập như các tổ chức nguy hiểm, chống đối nhà nước.
“Các quan chức Hà Nội liên tục đưa ra các tuyên bố thất thiệt, gây hiểu nhầm và thiếu thành thật về quyền của người lao động, đồng thời tung hô cái gọi là cải cách ở Việt Nam để ngụ ý rằng họ cho phép thành lập công đoàn tự do,” ông John Sifton, Giám đốc vận động ban Á châu của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nói. “Trên thực tế, chính quyền Việt Nam vẫn giữ thái độ thù nghịch sâu sắc với công đoàn độc lập ngay cả về khái niệm, chính là nguyên do khiến việc không có công đoàn độc lập nào tồn tại được.”
Tổ chức Theo dõi Nhân quyền đã phỏng vấn hơn 30 người lao động, nhà tổ chức nhân quyền, chuyên gia pháp lý và quyền của người lao động, và những người am hiểu tình hình về quyền của người lao động ở Việt Nam. Chúng tôi cũng phân tích pháp luật và quy định của Việt Nam và tổng hợp các tin bài về vấn đề người lao động trên báo chí nhà nước Việt Nam.
Quan chức Việt Nam liên tục phát biểu công khai rằng các cải cách pháp luật năm 2021 cho phép người lao động thành lập công đoàn và rằng Việt Nam có hàng ngàn công đoàn “cơ sở.” Những lời tuyên bố này trước hết nhắm đến các đối tác thương mại, liên quan tới bối cảnh của nhiều hiệp định kinh tế. Trong đó có Hiệp định Thương mại Tự do EU – Việt Nam năm 2020 (EVFTA), tiếp theo là các hiệp định với Liên hiệp Anh và Hiệp hội Thương mại Tự do Châu Âu, và Hiệp định Đối tác Toàn diện & Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương năm 2019 (CPTPP), trong đó có Canada, Úc, Liên hiệp Anh, Nhật Bản, Brazil và Mexico cùng nhiều quốc gia khác.
Các hiệp định này đều buộc Việt Nam phải thực hiện cải cách để cho phép công đoàn độc lập tồn tại. Năm 2021, chính quyền Việt Nam đưa ra một số thay đổi luật pháp có vẻ như cho phép thành lập các “tổ chức của người lao động” độc lập, nhưng sau đó không xây dựng được các quy định để tạo điều kiện cho người lao động có thể thành lập được các tổ chức đó.
Cơ chế pháp lý duy nhất mà người lao động Việt Nam có thể vận dụng để nêu quan ngại về quyền lao động là trong cơ chế gọi là “công đoàn” được thành lập dưới quyền quản lý của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (VGCL). Theo pháp luật Việt Nam, liên đoàn và các đơn vị trực thuộc được minh định thuộc quyền quản lý của Đảng Cộng sản Việt Nam đang cầm quyền. Cán bộ đảng chọn ra hoặc phê chuẩn lãnh đạo của liên đoàn ở tất cả các cấp và chính phủ phân bổ ngân sách cho công đoàn, có nguồn thu từ các loại phí bắt buộc do người lao động và bên sử dụng lao động đóng. Theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, mô hình đó không đáp ứng được các tiêu chí pháp lý theo công pháp quốc tế để được coi là công đoàn độc lập.
Dù các đơn vị của VGCL đôi khi tham gia vào các hoạt động có vẻ như hướng đến mục đích giải quyết các vấn đề quyền lợi của người lao động, các nỗ lực của họ rất hạn chế và không thực sự đại diện cho người lao động, suy cho cùng họ làm để bảo vệ lợi ích của Đảng Cộng sản. Chưa có một tổ chức công đoàn nào từng kêu gọi đình công hay dẫn dắt các hoạt động đối đầu với bên sử dụng lao động.
“Một công đoàn phải có sự tự do riêng, để tự do phát triển,” một nhà tổ chức người lao động đang lưu vong nói với Tổ chức Theo dõi Nhân quyền. “Nhưng ở Việt Nam đảng vẫn lãnh đạo mọi việc.”
Ngay cả nếu các tổ chức độc lập của người lao động được thành lập ở Việt Nam, các quy định hiện hành của Luật Lao động Việt Nam cũng không đáp ứng được tiêu chuẩn quốc tế và không đủ để bảo vệ quyền của người lao động, theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền.
Cũng theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, thái độ không dung thứ công đoàn độc lập của chính quyền còn tác động tiêu cực tới các quyền khác của người lao động ở Việt Nam. Khi không được tự do thành lập các công đoàn độc lập, người lao động ở Việt Nam bị thiếu hụt khả năng thương lượng hữu hiệu để tìm kiếm cơ hội đòi tiền lương cao hơn, điều kiện làm việc tốt hơn, hoặc các biện pháp khắc phục hay bồi thường đối với các khiếu nại liên quan tới việc làm của cá nhân hay tập thể.
Những người lao động nói rằng dù chính phủ có thông qua thủ tục cho phép thành lập công đoàn độc lập, thì nhà cầm quyền sẽ lạm dụng các điều khoản trong bộ luật hình sự để nhắm vào những người tổ chức. Từ lâu rồi chính quyền Việt Nam vẫn áp dụng luật hình sự để truy tố những người tổ chức người lao động cũng như các nhà bảo vệ nhân quyền, và áp chế các nỗ lực thành lập tổ chức độc lập.
Trong nhiều thập niên qua, chính quyền Việt Nam đã bỏ tù nhiều nhà báo độc lập, blogger và nhà hoạt động nổi tiếng, trong đó có những người từng vận động cho quyền của người lao động. Trong 10 năm qua, tính tại bất kỳ thời điểm nào cũng có khoảng từ 150 đến 180 tù nhân chính trị bị giam giữ ở Việt Nam, đang chờ xét xử hay đang thi hành án tù giam sau các phiên xử không công bằng. Gần đây xu hướng đàn áp này còn tăng lên: chỉ riêng trong năm 2025 và 2026, chính quyền Việt Nam đã bắt giam hơn 50 nhà bất đồng chính kiến.
Nhà cầm quyền đặc biệt nhắm vào các nhà bảo vệ nhân quyền và nhà tổ chức người lao động đã lên tiếng về nhân quyền trong bối cảnh hiệp định thương mại với EU năm 2021, thậm chí còn bỏ tù một vài quan chức từng tham gia đàm phán với EU về các vấn đề quyền của người lao động.
Nhiều phát ngôn và tin bài bằng tiếng Việt của chính quyền thể hiện góc nhìn tiêu cực và tính thù nghịch sâu sắc của chính quyền Việt Nam đối với công đoàn độc lập. Các quan chức được trích dẫn trên các kênh báo chí do chính quyền quản lý tô vẽ công đoàn độc lập là các lực lượng “phản động” chống đối Đảng Cộng sản, tham gia các âm mưu “lật đổ” và “đen tối” nhằm chống phá chính quyền với “mục đích thật sự” là phá hoại công đoàn do chính phủ quản lý, “chống đối nhà nước” và “gieo mầm bất ổn xã hội.” Đề mục trên một bài báo như thế là “Cảnh báo Tội phạm.”
Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nói rằng chính quyền Việt Nam cần thông qua và thực thi tất cả các công ước liên quan của Tổ chức Lao động Quốc tế ngay lập tức và đặt ra mốc thời gian rõ ràng về thời điểm các công đoàn độc lập thực sự được phép thành lập. Các đối tác thương mại của Việt Nam cần gây sức ép chính phủ Việt Nam đáp ứng các cam kết đó và phóng thích tất cả các nhà hoạt động nhân quyền và vì quyền lợi của người lao động đang bị giam giữ vì đã thực thi quyền tự do ngôn luận của họ.
‘Nhiều đối tác thương mại của Việt Nam đã chấp thuận các tuyên bố của Hà Nội về cải cách mà không kiểm chứng, và một số còn lập luận rằng các thỏa thuận thương mại đã góp phần cải thiện hồ sơ nhân quyền của Việt Nam,” ông Sifton nói. “Các đối tác thương mại của Việt Nam cần đối mặt với thực tế và nói rõ với chính phủ Việt Nam rằng nếu họ không hoàn thành các cam kết về quyền của người lao động thì sẽ có hậu quả.”
