(نیویورک، ۶ فروردین ۱۴۰۵) – دیدهبان حقوق بشر امروز گفت گستره جغرافیایی، سرعت افزایش تنش، و بیاعتنایی علنی به هنجارهای بینالمللی از سوی همه طرفها یک ماه بعد از آغاز درگیری در خاورمیانه، تابآوری نظم حقوقی بینالمللی ایجادشده برای حفاظت از غیرنظامیان در جریان درگیریهای مسلحانه را به محک گذاشته است.
اظهارات مسئولان ارشد آمریکا، اسراییل، و ایران تمایل به نقض حفاظتهای بنیادین حقوق بینالملل بشردوستانه را نشان میدهد، بیاعتنایی بیرحمانه به جان و مال غیرنظامیان را افشا میکند، و این پیام را میرساند که صاحبان قدرت خود را مقید به قانون نمیدانند. تمام رهبران جهان باید فوراً در دفاع از قوانینی موضع بگیرند که غیرنظامیان را در همه جا مورد حفاظت قرار میدهد، به شدت نقضها را محکوم کنند، و خواهان مسئولیتپذیری شوند.
فیلیپ بولوپیون، مدیر اجرایی دیدهبان حقوق بشر، گفت «مواضع خطرناک رهبران همه طرفها همزمان با درگیری خاورمیانه گسترش و تشدید یافته است، و شامل تهدیدهای علنی به ارتکاب جنایت جنگی میشود». او اضافه کرد «این ترکیب انفجاری، که به ناتوانی بلندمدت رهبران جهان برای بازخواست افراد مسئول نقضهای جدی حقوق بینالملل اضافه شده است، نظم قانونمحوری را تهدید میکند که برای مدتها در پی حفاظت از غیرنظامیان بوده است».
از آغاز تهاجم آمریکا و اسراییل به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴، و پاسخ ایران و افزایش حملات اسراییل در لبنان، همه طرفهای درگیری مسئول نقضهای جدی قوانین جنگ از جمله احتمال ارتکاب جنایات جنگی بودهاند. مواضع آتشافروزانه علنی مسئولان شامل تهدیدهای علنی به کشتن غیرنظامیان و نابودی زیرساختهای حیاتی غیرنظامی، این ایده که نقضهای یک طرف توجیهگر نقضهای طرف دیگر است، و رد حقوق بینالملل و قواعد درگیری بوده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهور، و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، تنها در ماه گذشته چندین بار اظهاراتی در عرصه عمومی داشتهاند که نشاندهنده بیاعتنایی به حقوق بینالملل بشردوستانه است که قوانین جنگ نیز نامیده میشود.
هگست در روز ۲۲ اسفند گفت که «هیچ امانی» به «دشمنانمان» در ایران داده نخواهد شد. اعلام امان ندادن – امتناع از نکشتن نیروهای دشمن با پذیرش تسلیم آنها – یک جنایت جنگی است.
رییسجمهور ترامپ در روز ۱ فروردین در یک پست در شبکههای اجتماعی هشدار داد که اگر ایران «تنگه هرمز را ظرف ۴۸ ساعت بدون تهدیدی به طور کامل باز نکند» آمریکا «چندین نیروگاه آنها را مورد حمله قرار داده و نابود میکند، و اول از همه بزرگترینشان را هدف میگیرد!». ترامپ بعدتر تهدیدش را به تعویق انداخت اما آن را پس نگرفت.
قوانین جنگ از حمله به اهداف و زیرساخت غیرنظامی که برای بقای جوامع غیرنظامی غیرقابل چشمپوشی هستند – که میتواند شامل نیروگاهها، تأسیسات نفت و گاز، و آبشیرینکن شود – حفاظت به عمل میآورد و حملات به این تأسیسات میتواند جنایت جنگی محسوب شود. حتی اگر چنین زیرساختی تا حدی برای مقاصد نظامی استفاده شود، حمله احتمالاً نامتناسب و بنابراین غیرقانونی خواهد بود.
پاسخ ایران به اظهارات ترامپ حکایت از تمایل به ارتکاب نقضی مشابه داشت. سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیای ایران، ابراهیم ذوالفقاری، با این گفته به پست ترامپ پاسخ داد که اگر زیرساخت سوخت و انرژی ایران مورد حمله قرار گیرد، «همه نیروگاههای برق، زیرساختهای انرژی و فناوری اطلاعات رژیم صهیونیستی بهطور گسترده هدف قرار خواهند گرفت...همه شرکتهای مشابه در منطقه که سهامدار آمریکایی دارند، بهطور کامل تخریب خواهند شد... [و] نیروگاههای برق کشورهای منطقه که میزبان پایگاه آمریکا هستند هدف مشروع ما خواهند بود».
مسئولان ایران همچنین ادعا کردهاند که تمامی شرکتها، بانکها، و کشتیهای تجاری یک کشور اهداف نظامی هستند، که ناقض این فرض در حقوق جنگ هستند که آنها اهداف حفاظتشده غیرنظامی هستند.
مقامات ایران همچنین تهدید به نقضهای بیشتر حقوق بشر علیه مردم خودشان کردهاند، همانطور که پیش از این نیز بارها دست به کار زدهاند؛ از جمله در دی ماه که طی آن نیروهای امنیتی دست به کشتار معترضان و رهگذران در سراسر کشور زدند.
احمدرضا رادان، فرمانده نیروی پلیس ایران، در برنامهای پخششده در ۱۹ اسفند به تلویزیون حکومتی ایران گفت که اگر مردم «به خواست دشمن» به خیابان بیایند «ما او را معترض و غیره نمیبینیم؛ آن را دشمن میبینیم. همان کاری با او میکنیم که با دشمن میکنیم. ...همه بچههای ما هم دست به ماشه آمادهاند در حراست از انقلاب و حمایت از مردم و میهنشان». روز بعد، سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بیانیهای صادر کرد و هشدار داد هر اعتراضی با «ضربهای [حتی] محکمتر از از ۱۸ دی» پاسخ داده خواهد شد.
رهبران نظامی و مسئولان ارشد اسراییلی نیز چندین اظهارنظر مسئلهبرانگیز داشتهاند، که شامل تهدید اجرای حملات غیرقانونی در ایران و لبنان میشود. سخنگوی عربی ارتش اسراییل در روز ۱۲ اسفند بیانیهای در ایکس صادر کرد و خواهان آن شد که نمایندگان دولت ایران، قبل از آن که مورد هدف قرار گیرند، لبنان را ترک کنند.
حملاتی که رهبران سیاسی یا مسئولان دولتی را هدف میگیرند ممنوع هستند، مگر این که یک رهبر عضو نیروهای نظامی، یا یک غیرنظامی باشد که مستقیماً در درگیریها مشارکت کند. حمله تعمدی به یک غیرنظامی ناقض قوانین جنگ، و یک جنایت جنگی است.
اظهارات مسئولان اسراییلی درباره لبنان نیز نشاندهنده قصد جابهجایی اجباری ساکنان، تخریب منازل غیرنظامیان، و اجرای حملاتی است که میتوانند غیرنظامیان را هدف گیرند؛ تمامی اینها نقض قوانین جنگ است.
طی تعارض مسلحانه، پس از چنین هشدارهایی، تهدید به ارتکاب جنایات جدی، و دیگر موضعگیریهای خطرناک، اقداماتی نظامی واقعشدهاند که قوانین جنگ را نقض میکنند و پیامدهایی جدی برای غیرنظامیان در سراسر منطقه داشتهاند.
نقضهای جدی قوانین جنگ در اولین ماه درگیری شامل موارد زیر میشوند:
- حمله آمریکا به مدرسه ابتدایی در میناب در جنوب ایران که دهها غیرنظامی از جمله کودکان را کشت؛
- استفاده اسراییل از فسفر سفید بر فراز خانهها و هدف گرفتن نهادهای مالی در لبنان؛
- حملات ایران به هتلها، ساختمانهای مسکونی، مراکز مالی، و فرودگاهها در خلیج؛
- حملات ایران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز؛
- حملات اسراییل و ایران به زیرساختهای نفت و گاز؛ و
- استفاده ایران از مهمات خوشهای منعشده بینالمللی در حملات به اسراییل
این حملات، و همچنین تهدید به حملات علیه کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و علیه تأسیسات نفت و گاز در ایران و دولتهای خلیج سبب افزایش عمده قیمتهای جهانی انرژی شدهاند و احتمالاً منجر به افزایش قیمت در خوراک، کود حیاتی برای کشاورزی، و حملونقل جهانی، و همچنین آسیب عمده زیستمحیطی میشوند.
این امر میتواند سببساز فاجعه اقتصادی و ناامنی غذایی برای غیرنظامیان در ایران و سراسر خلیج و افراد محروم از لحاظ اقتصادی در سراسر کره زمین شود. برنامه جهانی غذا تخمین میزند که در صورتی که درگیری تا میانه سال ادامه یابد و قیمت نفت بالاتر از هر بشکه ۱۰۰ دلار بماند، حدود ۴۵ میلیون نفر دیگر با ناامنی غذایی مزمن یا بدتر روبهرو میشوند.
فشار این درگیری بر غیرنظامیان تا اینجای کار، و وسعت نقضها وجنایات جنگی بالقوه، تا حدی به خاطر سانسور از سوی دولتهای درگیر، نامشخص است. حکومت ایران دست به تحمیل قطعی کامل و غیرقانونی اینترنت زده است و صدها نفر را به اتهام تماس با رسانههای خارج از ایران، تصویربرداری از مکانهای حملات، و ارسال این تصاویر به رسانهها دستگیر کرده است.
در آمریکا، ترامپ و هگست به خاطر پوشش ایران به رسانهها حمله کردهاند، و برندان کار، رییس کمیسیون فدرال ارتباطات، رسانهها را به انتشار «اخبار جعلی» متهم و مجوز پخش آنها را تهدید کرده است.
مسئولان اسراییلی پخش زنده خط افق شهر را قدغن، گزارش مکان دقیق اصابت موشک یا راکت را ممنوع، و روزنامهنگارانی را که ناقض این محدودیتها دیده شدهاند را بازداشت کرده است.
دولتهای شورای همکاری خلیج، شامل بحرین، کویت، قطر، و امارات متحده عربی، نیز افراد را به خاطر انتشار عکس و ویدیو از حملات در شبکههای اجتماعی بازداشت کردهاند.
در لبنان، حزبالله، گروه مسلح تحت حمایت ایران، فیلمبرداری «در هر شرایطی» را در محلههای جنوبی بیروت قدغن کرده است.
در مواجهه با این بیاعتنایی به حقوق بینالملل بشردوستانه و پیامدهای وسیع بالقوه این درگیری برای غیرنظامیان در سراسر کره زمین، رهبران جهان – از جمله متحدان آمریکا، اسراییل، و ایران – باید از لزوم احترام به قانون بینالمللی حقوق بشر و حقوق بینالملل بشردوستانه دفاع کنند، نقضها را قاطعانه محکوم کنند، بر مسئولیتپذیری اصرار ورزند، و ضمانت کنند که در نقضهای جدی از سوی طرفهای جنگ مشارکت نمیکنند.
ماده یک مشترک کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹ مقرر میکند که دولتها «در همه شرایط» برای این کنوانسیونها «متعهد به احترام گذاشتن و ضمانت احترام» باشند. این تعهد طرفهای درگیر در خاورمیانه را مقید میکند تا به کنوانسیونها احترام بگذارند و احترام گذاشتن به آنها از سوی نیروهای مسلح خود را، بدون توجه به رفتار دیگر طرفها، در تمامی زمانها ضمانت کنند.
تفسیر مرجع کمیته بینالمللی صلیب سرخ بر کنوانسیونهای ژنو اعلام میکند که همه دولتهای عضو کنوانسیون باید برای «ضمانت احترام» «گامهایی پیشدستانه بردارند» تا نقضهای کنوانسیونها را خاتمه دهند و «یک عضو خطاکار درگیر در یک تعارض را به ویژه با استفاده از نفوذ خود بر آن دولت به احترام گذاشتن به کنوانسیونها بازگردانند». این امر شامل تعهد «به پیشگیری از نقضها در صورت وجود ریسک قابل یشبینی مرتکبشدن آنها» میشود. حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی همچنین مقرر میکند که دولتها باید نفوذ خود را تا حد ممکن اعمال کنند تا نقضهای حقوق بینالملل بشردوستانه را پایان دهند.
درگیری فعلی در خاورمیانه در متن جنایات جنگی مداوم، جنایات علیه بشریت و اقدام به نسلکشی در غزه – ارتکابشده توسط اسراییل با پشتیبانی عمده از سوی آمریکا از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ [۱۵ مهر ۱۴۰۲] – و جنایات علیه بشریت از سوی ایران علیه مردم خودش رخ میدهد. مصونیت برای این جنایات و عدم اعمال سازگار حقوق بینالملل بشردوستانه از سوی دولتها در دیگر نقاط، از جمله در سودان و اوکراین، منجر به بیاعتنایی خطرناکی به قوانین طراحیشده برای حفاظت از غیرنظامیان در جنگی شده است که امروز در حال رخ دادن است.
بولوپیون گفت «واژههای رهبران در زمان جنگ به ویژه اهمیت دارند». او اضافه کرد «مواضعی که حقوق جنگ را نادیده یا به سخره میگیرد، به شکل خطرناکی مخرب است و میتواند تشویق به نقضهایی جدی دیده شود که به طور اجتنابناپذیر به غیرنظامیان آسیب میرسانند. به شکلی فزاینده مشخص است که دیگر دولتها باید فوراً وارد عمل شوند و برای حفاظتهای بیشتر از غیرنظامیان فشار وارد کنند».
موضعگیریهای نگرانکننده دیگر مسئولان آمریکایی، که بعضاً تهدید به نقض حقوق بینالملل بشردوستانه هستند، شامل این موارد میشوند:
- در روز ۱۱ اسفند، هگست گفت آمریکا بدون «قواعد احمقانه درگیری» در حال جنگ با ایران است، که بازتاب سخنان او در سال ۲۰۲۵ درباره قواعد «تحمیلی» و «سختگیرانه» درگیری و «مشروعیت حقوقی سست»، و همچنین صحبتهای او در سال ۲۰۲۴ مبنی بر این بود که آمریکا «باید با قواعد خود بجنگد» و نه «با قواعدی که مردانی موقر...هشتاد سال پیش نوشتهاند».
- در روز ۱۸ اسفند ترامپ گفت که نیروی دریایی آمریکا کشتی جنگی ایران را در سواحل سری لانکا غرق کرده است چون غرق کردن کشتی از گرفتن آن «سرگرمکنندهتر است».
- در همان روز ۱۸ اسفند ترامپ گفت که آمریکا میتواند به شکلی ضربه بزند که «عملاً بازسازی دوباره ایران به عنوان یک کشور را برای همیشه غیرممکن کند – آتش، مرگ، و خشم بر آنها خواهد بارید».
- در روز ۲۲ اسفند ترامپ گفت آمریکا جزیره خارگ، جزیرهای کوچک که برای زیرساخت صادرات نفت ایران حیاتی است، «ویران» کرده است، اما شاید «چند بار دیگر فقط برای سرگرمی» به آن حمله کند.
- در همان روز ۲۲ اسفند ترامپ گفت که در حالی که آمریکا «تا اینجا...تصمیم خلاف این گرفته است» میتواند به نیروگاههایی حمله کند که «برق میسازند، آب میسازند...ما میتوانیم کارهایی بکنیم که آن قدر بد خواهند بود که آنها به معنای واقعی کلمه دیگر هرگز به شکل یک کشور بازسازی نخواهند شد».
موضعگیریهای نگرانکننده دیگر مسئولان ایرانی، که بعضاً تهدید به نقض حقوق بینالملل بشردوستانه هستند، شامل این موارد میشوند:
- یک سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در روز ۱۷ اسفند گفت که «هر جا مبدأ تجاوز علیه کشورمان باشد، آنجا هدف مشروع ما خواهد بود».
- در روز ۲۳ اسفند یک رسانه مرتبط با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران اعلام کرد که شرکتهای آمریکایی «اهداف مشروع نیروهای مسلح ایران خواهند بود» و فهرستی از شرکتهای مشاوره مدیریت و سرمایهگذاری آمریکایی منتشر کرد.
- در همان روز ۲۳ اسفند، یک سخنگوی سپاه پاسداران نوشت «حمله به شعب بانکهای آمریکایی در پاسخ به تجاوز دشمن به ۲ بانک ایرانی بوده است. اگر دشمن این اقدامش را تکرار کند، کلیه شعب بانکهای آمریکایی در منطقه هدف مشروع ما خواهد بود».
- در روز ۲۵ اسفند، سرتیپ نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران که بر اساس خبرها در ۲۹ اسفند در یک حمله اسراییل کشته شد، اعلام کرد که نیروهای ایرانی تمامی کشتیهای تحت مالکیت نهادهای آمریکایی و اسراییلی را بدون توجه به کشور صاحب پرچم هدف گرفتهاند.
موضعگیریهای نگرانکننده دیگر مسئولان اسراییلی، که بعضاً تهدید به نقض حقوق بینالملل بشردوستانه هستند، شامل این موارد میشوند:
- کاتز، وزیر دفاع اسراییل، در ۲۵ اسفند گفت «صدها هزار شیعه ساکن جنوب لبنان...به منازلشان در جنوب [رود] لیطانی باز نخواهند گشت تا زمانی که امنیت ساکنان شمال اسراییل تضمین شود».
- در ویدیوکلیپی منتشرشده در حساب ایکس بنجامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل، در ۲۶ اسفند، نتانیاهو و مایک هاکبی، سفیر آمریکا به اسراییل، درباره یک «کارت پانچ» شوخی میکنند که شامل فهرستی از افرادی است که اسراییلیها در ایران هدف میگیرند. نتانیاهو میگوید «داریم محوشان میکنیم» و هاکبی میگوید «عاشقش هستم».
- در روز ۲ فروردین کاتز به «حملهای چنان شدید به ایران که چند دهه به عقب برگردد» و پیادهسازی سیاست تخریب خانهها در روستاهای مرز جنوبی لبنان به سبک دیدهشده در غزه تهدید کرد.
- سخنگوی عربی ارتش اسراییل مرتباً دستوراتی در ایکس خطاب به افراد در لبنان منتشر کرده است و میگوید آنها «در هدف گرفتن هر کس که نزدیک اعضا، تأسیسات، یا وسایل جنگی حزبالله» در محلههای جنوب بیروت باشد تردید نخواهند کرد.
