- نیروهای ایرانی ظاهراً به شکل عمدی در روز ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ حداقل دو کشتی تجاری غیرنظامی را در و حوالی تنگه هرمز هدف گرفتهاند، که جنایت جنگی محسوب میشود. بین ۱۰ و ۲۶ اسفند، سازمان ملل وقوع ۱۷ حادثه آسیب به کشتیها در منطقه را تأیید کرد.
- این حملات، و همچنین تهدید به انجام حملات، به افزایش قیمت عمده جهانی در انرژی منجر شده است که احتمالاً منجر به افزایش قیمت خوراکی و دیگر بخشهای حیاتی میشود، که به حقوق افراد خسارت وارد میکند.
- ایران، آمریکا، و اسراییل باید فوراً حملات غیرقانونی به غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی را پایان دهند.
(بیروت) – دیدهبان حقوق بشر امروز گفت نیروهای ایرانی ظاهراً به شکل عمدی در روز ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ حداقل دو کشتی تجاری غیرنظامی را در و حوالی تنگه هرمز هدف گرفتهاند، که جنایت جنگی محسوب میشود. این حملات، و همچنین تهدید به انجام حملات، به افزایش قیمت عمده جهانی در انرژی، خوراکی و دیگر بخشهای حیاتی منجر شده است، که به حقوق افراد خسارت وارد میکند.
نیکو جعفرنیا، پژوهشگر خاورمیانه و شمال آفریقا در دیدهبان حقوق بشر، گفت «هدف گرفتن تعمدی کشتیهای غیرنظامی و خدمه آنها جنایت جنگی است». او افزود: «جنایات جنگی توجیهکننده جنایات جنگی بعدی نیستند، و ایران، آمریکا، و اسراییل باید فوراً حملات غیرقانونی به غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی را متوقف کنند و از مشروع جلوه دادن این اهداف دست بکشند».
به گفته سازمان بینالمللی دریانوردی(آیمو)، یک آژانس سازمان ملل، بر اساس گزارشها، نیروی ایرانی در پاسخ به حملات آمریکا و اسراییل به ایران، از روز ۱۰ اسفند آغاز به حمله به کشتیهای غیرنظامی در و حوالی تنگه هرمز کردند. در روز ۲۰ اسفند، ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی نیروهای مسلح ایران، در یک سخنرانی گفت که اگر آمریکا و اسراییل به حملات خود به ایران ادامه دهند، نیروهای ایران اجازه عبور «یک لیتر نفت» از تنگه را نخواهند داد.
آرسنیو دومینگز، دبیرکل آیمو در روز ۱۵ اسفند گفت: «حدود ۲۰ هزار ملوان در خلیج فارس روی کشتیهایی در معرض خطر زیاد و با فشار روانی قابل توجه گیر افتادهاند».
دیدهبان حقوق بشر حمله تعمدی به دو کشتی غیرنظامی، «سیفسی ویشنو» و «مایوری ناری»، در روز ۲۰ اسفند را از طریق اعلامیههای مقامات ایران در پذیرش مسئولیت این حملات، عکسها و ویدیوهای منتشره در فضای مجازی از پیامد بلافاصل حملات، لحظه حمله به کشتی سیفسی ویشنو ، و دادههای جمعآوری شده از سوی آیمو مستند کرده است.
بین ۱۰ و ۲۶ اسفند، آیمو وقوع ۱۷ حادثه آسیب به کشتیها از ۱۶ حمله آشکار در تنگه هرمز، خلیج فارس، و خلیج عمان را تأیید کرد. آیمو همچنان گزارش داد که هفت ملوان و یک کارگر کشتیسازی کشته، چهار ملوان مفقود، و ده نفر مجروح شدهاند که مجروحیت پنج نفر شدید بوده است.
یک نماینده آیمو به دیدهبان حقوق بشر گفت که این سازمان دادهها را از نهادهایی مثل سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، مرکز مشترک اطلاعات دریایی، و مرکز امنیت دریایی اقیانوس هند دریافت میکند.
او گفت که سازمان اطلاعات دریافتی را مستقیماً با کشور صاحب پرچم کشتی صحتسنجی میکند تا حملات را ثبت کند. او گفت که سازمان موفق به تأیید این نشد که چه کسی مسئول این ۱۶ حمله بوده است. با وجود این، شورای آیمو در روز ۲۸ اسفند مصوبهای داشت که در آن «قاطعانه تهدیدها و حملات علیه کشتیها و ادعای بستهشدن تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی ایران را محکوم» کرد.
دیدهبان حقوق بشر همه کشتیهای ذکر شده توسط آیمو را در وبسایتهای رهگیری کشتی جستجو کرد و موفق شد تأیید کند که کشتیهای تجاری غیرنظامی با خدمه غیرنظامی هستند. در بعضی موارد، دیدهبان حقوق بشر موقعیت آنها را در زمان حمله تشخیص داد. علاوه بر تأیید حملات به سیفسی ویشنو و مایوری ناری، پژوهشگران حمله به دو کشتی «اسکای لایت» و «سفین پرستیژ» را از طریق عکسها و ویدیوهای منتشره در فضای مجازی و همچنین بیانیههای آنلاین منتشر شده از سوی نهادهای حکومتی و نظامی حمله به یک کشتی سوم با نام «امکد ویوم» را تنها بر اساس بیانیهها تأیید کردند. در این سه مورد، دیدهبان حقوق بشر نتوانست مشخص کند که کدام طرف مسئولیت حملات را بر عهده داشته است.
یک چهارم «تجارت نفتی دریایی» جهان از تنگه هرمز عبور میکند. به گفته نیویورک تایمز، قیمت نفت خام از آغاز درگیری ۴۰ درصد افزایش یافته است. آژانس بینالمللی انرژی گفته است «جنگ در خاورمیانه در حال ایجاد بزرگترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت است».
سرتیپ علی محمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که طبق خبرها در روز ۲۹ اسفند در حملهای به دست اسراییل کشته شد، در روز ۲۵ اسفند گفت نیروهای ایرانی تمامی کشتیهای در مالکیت نهادهای آمریکایی و اسراییلی را بدون توجه به کشور صاحب پرچم هدف گرفتهاند. او مشخص نکرد که منظورش کشتیهای نظامی یا غیرنظامی بوده و یا به هر دو اشاره دارد. مرکز مشترک اطلاعات دریایی در روز ۲۰ اسفند اعلام کرد که با وجود این که بعضی از کشتیهای هدف اصابت از روز ۱۰ اسفند «ارتباطات تجاری بالقوه غربی» داشتهاند، «چندین حمله، کشتیهایی را هدف گرفته که ارتباطی تأییدشده با آمریکا یا مالک اسراییلی نداشتهاند».
لویدز لیست اینتلیجنس، یک شرکت داده و اطلاعات دریایی، گزارش داد که بین ۱۰ تا ۲۸ اسفند، بعضی از کشتیها به عبور از تنگه ادامه دادهاند و ذکر کرد: «اغلب موارد عبور از تنگه هرمز مربوط به کشتیهای ناوگان سایه [کشتیهایی که با هدف دور زدن تحریمها دست به عملیات غیرقانونی میزنند] است که حامل نفت و گاز ایران هستند».
دیدهبان حقوق بشر در روز ۲۸ اسفند با مقامات ایرانی مکاتبه کرد و خواستار شفافسازی درباره حملات شد اما پاسخی دریافت نکرد.
مقامات ایران در اعلامیههایی که درباره پذیرفتن مسئولیت حمله به کشتیهای هدفگرفته شده – سیفسی ویشنو و مایوری ناری – صادر کردند اعلام نکردند که این کشتیها هدف نظامی بودند، و مدرکی ارائه نکردند که نشان دهد که چیزی در این کشتیها میتوانسته هدفی نظامی باشد.
بر اساس حقوق بشردوستانه بینالمللی حمله مستقیم به غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی تحت هر شرایطی ممنوع است، و طرفهای درگیر موظف هستند تا تمامی اقدامات احتیاطی لازم را اتخاذ کنند تا از آسیب به غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی جلوگیری کنند. کشتیهای غیرنظامی با پیوندهای تجاری به آمریکا یا اسراییل همچنان اهدافی غیرنظامی هستند. طرفهای درگیر باید تمام اقدامات لازم را انجام دهند تا تأیید کنند که با اهدافی نظامی طرف هستند. فردی که با قصد مجرمانه – عمدی یا از روی بیملاحظگی – مرتکب نقضهای جدی حقوق جنگ میشود میتواند برای جنایات جنگی مورد پیگرد قرار گیرد. افراد میتوانند به خاطر یاری رساندن، تسهیل، کمک، یا معاونت در جنایت جنگی مسئولیت کیفری داشته باشند.
دیدهبان حقوق بشر گفت اثرات وابستگی جهان به سوخت فسیلی، و ارتباطش با حکومتهای اقتدارگرا و قدرت مالی متمرکز بیش از پیش آشکار هستند. یک گذار عادلانه به انرژی تجدیدپذیر حالا بیش از پیش یک ضرورت زیستمحیطی و ژئوپلتیکی است. این امر نیازمند تلاشهایی همزمان برای ارائه دسترسی همگانی به خدمات عمومی نظیر تأمین اجتماعی، آموزش، و بهداشت است تا حقوق همه را تضمین کند و به گذار سرعت ببخشد.
حمله ۲۰ اسفند ایران به کشتیها
به گفته سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، در روز ۲۰ اسفند، نفتکش سیفسی ویشنو «هدف یک پرتابه ناشناس قرار گرفت». آخرین سیگنال ارسالی از کشتی توسط وبسایت رهگیری کشتیهای مارین ترافیک در ساعت ۱۰:۰۱ بعد از ظهر به وقت محلی دریافت شد. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، خبرگزاری دولتی ایران، در روز ۲۱ اسفند بیانیهای از سوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را منتشر کرد که تأیید میکرد که سیفسی ویشنو «در شمال خلیج فارس پس از عدم تمکین و بیتوجهی به هشدار و اخطار نیروی دریایی سپاه مورد اصابت قرار گرفت».
آیمو گفت یکی از خدمه کشتی در این حمله کشته شد. آیمو همچنین گزارش داد که یک نفتکش دیگر، زفیروس، در همین حادثه دچار آتشسوزی شد. بر اساس اندازهگیریهای گرفتهشده از وبسایتهای رهگیری کشتیها، این دو کشتی در آبهای سرزمینی عراق در حدود ۵۰ میل دریایی جنوب شرقی بصره در کنار یکدیگر قرار داشتند.
دیدهبان حقوق بشر سه ویدیوی منتشره در ایکس از طرف سه حساب مختلف در روز ۲۱ اسفند را بررسی کرد. اولین ویدیو در ساعت ۱۲:۳۲ پس از نیمهشب منتشر شده بود. یکی از ویدیوها، که از یک کشتی در نزدیکی ضبط شده است، دو انفجار بزرگ را به فاصله چند ثانیه در کشتی سیفسی ویشنو نشان میدهد. کسایی که از کشتی در نزدیکی فیلمبرداری میکنند، ادعا میکنند از نیروی دریایی سپاه هستند و میگویند که آنها یک کشتی آمریکایی را در خلیج فارس نابود کردهاند. سیفسی ویشنو غرق در شعلههای آتش است. این ویدیو تأییدکننده گزارش رویترز از مالک آمریکایی و مجری کشتی است که دو قایق انفجاری بدون سرنشین به کشتی کوبیده شدند.
یک ویدیوی دیگر آتشنشانها را نشان میدهد که از قایقی در نزدیکی سیفسی ویشنو به آن آب میپاشند. بیبیسی یک ویدیوی ضبط شده در طول روز را منتشر کرد که نشان میدهد کشتی به شدت آسیب دیده و به یک سو کج شده است.
نیویورکتایمز خبر داد که به گفته مقامات صادرات نفت عراق این «دو کشتی توسط عراق برای جابجایی نفت خود استفاده میشدند». این رسانه اضافه کرد «مسئولان ارشد عراقی گفتند که یکی از کشتیها، که پرچم جزایر مارشال را برافراشته بود، تحت مالکیت یک شرکت آمریکایی بود».
آیمو گفت در همان روز سه کشتی دیگر – وان مجستی، یک کشتی کانتینری با پرچم ژاپن، و دو کشتی فله بر، استار گوینت با پرچم جزایر مارشال و مایوری ناری با پرچم تایلند – در تنگه هدف حمله واقع شدند.
سخنگوی نیروی دریایی سلطنتی تایلند در بیانیهای گفت که نیروی دریایی یک گزارش اولیه درباره اصابت «دو پرتابه از مبدأ ناشناس» به مایوری ناری را طی عبور این کشتی از تنگه هرمز پس از آغاز حرکت از امارات دریافت کرده است. این بیانیه گفت که نیروی دریایی عمان ۲۰ نفر از ۲۳ خدمه کشتی را نجات داده است، موضوعی که مرکز امنیت دریایی عمان نیز آن را تأیید کرد. نیروی دریایی سلطنتی تایلند در روز ۲۷ اسفند خبر داد که کشتی از آبهای سرزمینی عمان به آبهای ایران جابجا شده است. بر اساس گزارشها سه نفر از خدمه همچنان بر عرشه این کشتی جداً آسیبدیده باقی ماندهاند.
عکسهای گرفتهشده توسط خدمه نجاتیافته که در فضای مجازی پخش شد، نشان میدهد که ستونهای بزرگ دود سیاه از روبنای کشتی بلند میشود. یک عکس نشاندهنده آسیب به بدنه کشتی در نزدیکی پروانه است که با انفجار سازگار است.
در روزی که سه کشتی بر اساس خبرها مورد حمله واقع شدند، تسنیم، خبرگزاری مرتبط با سپاه پاسداران، در ساعت ۳:۳۶ بعد از ظهر بیانیهای در کانال تلگرام خود منتشر کرد که میگفت مایوری ناری «ساعاتی پیش پس از بی توجهی به هشدار و اخطارهای نیروی دریایی سپاه پاسداران و اصرار غیرقانونی برای عبور از تنگه هرمز هدف آتش رزمندگان ایرانی قرار گرفت».
علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران، در همان روز در ساعت ۳:۵۰ بعد از ظهر به وقت محلی در ایکس نوشت که خدمه مایوری ناری «به اخطارها بیتوجهی کردند و قصد عبور از تنگه را داشتند اما گرفتار شدند». او اضافه کرد «هر شناوری قصد عبور [از تنگه هرمز] دارد باید از #ایران اجازه بگیرد».
هر دو بیانیه شامل ادعای حمله نیروهای ایرانی به یک کشتی دیگر، اکسپرس رم، میشوند که در لیست آیمو در میان کشتههای مورد حمله نیست. دیدهبان حقوق بشر در روز ۲۸ اسفند از دانائوس شیپینگ، مالکان اکسپرس رم، تأییدیه دریافت کرد که این کشتی به هیچ وجه مورد اصابت واقع نشده است و خدمه در امان هستند.
بر اساس گزارشهای رسانهای در ۲۹ اسفند، یک مسئول وزارت خارجه نپال گفت که مقامات ایران «یک فرد نپالی را از تنگه هرمز دستگیر کردهاند».
بیانیههای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
دیدهبان حقوق بشر موفق به تأیید مسئول ۱۴ حمله گزارششده دیگر به دست آیمو نشد. با وجود این، مقامات ایران چندین بیانیه صادر کردهاند که در آنها قصدی آشکار به حمله به کشتیها از جمله کشتیهای غیرنظامی در پی عبور از تنگه را نشان میدهند.
محمد اکبرزاده، یک مسئول نیروی دریایی سپاه، در روز ۱۳ اسفند اعلام کرد که تنگه هرمز «تحت کنترل کامل جمهوری اسلامی ایران است». نائینی در روز ۲۵ اسفند این موضع را تکرار کرد.
اکبرزاده گفت «اگر امریکا ادعا میکند نیروی دریایی ایران از بین رفته، پس چرا تنگه هرمز هنوز بسته است و حتی یک نفتکش اجازه عبور ندارد؟» او اضافه کرد «اگر نیروی هوافضای ایران نابود شده، چرا موشکها و پهپادهای ما در فواصل زمانی مشخص به اهداف مورد نظر اصابت میکنند؟»
در روز ۲۱ اسفند، حسابی در شبکه ایکس که به نظر میآید حساب جدید مجتبی خامنهای، رهبر اخیراً منصوبشده ایران، باشد نوشت: «همچنان از اهرم مسدود کردن تنگه هرمز باید استفاده شود». تنگسیری این بیانیه را ریتوییت کرد و اضافه کرد «با حفظ راهبرد بسته ماندن #تنگه_هرمز شدیدترین ضربات را به دشمن متجاوز وارد خواهیم کرد».
همچنین در روز ۲۱ اسفند روابط عمومی سپاه در بیانیهای که توسط ایرنا در تلگرام منتشر شد گفت کشتیها «میبایست طبق قوانین و مقررات عبور و مرور در خلیج فارس و تنگه هرمز...عمل نمایند تا از اصابت پرتابه های سرگردان ایمن بمانند».
آمریکا نیز کشتیهای نظامی ایران را هدف گرفت و نابود کرد. فرماندهی مرکزی آمریکا گزارش داد که آنها در هفت روز ابتدایی جنگ به ۴۳ کشتی ایرانی آسیب زده یا آنها را نابود کردهاند. با وجود این که کشتیهای نظامی اهداف نظامی مشروع محسوب میشوند، این حملات ممکن است تهدید زیستمحیطی بلندمدتی متوجه منطقه کنند. به گفته رصدخانه تعارض و محیط زیست، حملات نیروی دریایی آمریکا به یک کشتی نظامی ایران در نزدیکی سریلانکا در ۱۳ اسفند سبب نشت نفت به درازای ۲۰ کیلومتر شد.
ویم زوایننبرخ، تحلیلگر در پکس، یک سازمان غیردولتی هلندی، به دیدهبان حقوق بشر گفت که تا ۲ فروردین ۱۴۰۵، حملات تمامی طرفهای درگیری سبب «بسیاری آثار [زیستمحیطی] بر بسیار مناطق مختلف شده است [از جمله] نشت نفت در نزدیکی بصره، بندرعباس، و سریلانکا» که در نتیجه پاکسازی سریع از سوی مقامات «اغلب آثاری کوتاهمدت و محدود» داشتهاند. با وجود این، زوایننبرخ در ۲۷ اسفند گفت که یک حمله دیگر آمریکا به کشتی حامل پهپاد ایران در نزدیکی بندرعباس در جنوب ایران «منجر به یک لکه نفتی بزرگ ۲۵ کیلومتری شده است که تهدیدی [برای] محیط زیست ساحلی و دریایی زیستکره حرا و تالابهای خور خوران است».
تداوم حملات به کشتیهای حامل مقادیر زیاد نفت و گاز میتواند آسیب زیستمحیطی بلندمدت و عمده به دنبال داشته باشد. با وجود تلاشهای پاکسازی، نشت نفت فراساحلی آثار زیانآور بلندمدتی بر حیات دریایی و اکوسیستمها به جای میگذارد. حقوق بشردوستانه عرفی بینالملل مقرر میکند که طرفهای جنگ باید به حفاظت و نگهداری محیط زیست طبیعی احترام بگذارند. تمامی قدمهای ممکن باید برداشته شوند تا آسیب زیستمحیطی به حداقل برسد. شیوهها یا ابزارهای جنگی که با قصد آسیب گسترده، بلندمدت، و شدید به محیط زیست طبیعی به کار روند یا به شکلی قابل پیشبینی منجر به چنین آسیبی شوند، ممنوع است.
حملات به کشتیهای غیرنظامی در تنگه هرمز، و همچنین تهدید حمله، و هدف گرفتن زیرساخت انرژی در پسزمینه درگیریها به نظر منجر به افزایش عمده قیمتهای جهانی شدهاند که میتواند سبب افزایش قیمت خوراکی و دیگر بخشهای حیاتی شود و به حقوق جوامع ضرر وارد کند.
ذوالفقاری در همان سخنرانی ۲۰ اسفند گفت: «خود را برای نفت ۲۰۰ دلاری آماده کنید زیرا قیمت نفت به امنیت منطقه بستگی دارد؛ امنیتی که شما آن را بیثبات کردهاید».
افزایش قیمت نفت و گاز بر بخشهایی نظیر خوراکی، حمل و نقل، و انرژی در سراسر جهان اثری زنجیرهای دارد که برای برخورداری از حقوق بشر حیاتی هستند. علاوه بر این، رسانهها و اتاقهای فکر اثر بالقوه بر عرضه خوراکی جهانی در نتیجه فروپاشی صادرات کود از تنگه را شرح دادهاند. فایننشال تایمز گزارش داده است که به گفته چندین کارشناس، «جنگ خاورمیانه در آستانه ایجاد یک شوک خوراکی جهانی بدتر از شوک ایجادشده توسط تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین است» زیرا درصدهای بزرگی از مواد خاک برای کودهای مورد استفاده گسترده، از طریق تنگه منتقل میشوند.
کارل اسکاو، معاون مدیر اجرایی برنامه جهانی غذا در روز ۲۶ اسفند به خبرنگاران گفت اگر این درگیری منطقهای ادامه پیدا کند، «۴۵ میلیون نفر دیگر با افزایش قیمتها به گرسنگی مزمن هل داده میشوند».
