- نیروهای امنیتی ایران پس از تشدید اعتراضات در ۱۸ دی ۱۴۰۴ دست به قتل عام معترضان زدهاند.
- کشتارهای گسترده به دست نیروهای امنیتی ایران یادآور صریحی بر این نکته است که حاکمانی که مردم خود را قتلعام میکنند تا زمانی که بازخواست نشوند به ارتکاب جنایت ادامه خواهند داد.
- دولتهای عضو سازمان ملل باید فوراً جلسه شورای حقوق بشر سازمان ملل را تشکیل دهند تا حقوق بشر و پاسخگویی در ایران را در اولویت واکنش بینالمللی قرار دهند.
(بیروت) – دیدهبان حقوق بشر امروز گفت نیروهای امنیتی ایران پس از شدت گرفتن اعتراضات سراسری در روز ۱۸ دی دست به کشتار گسترده معترضان زدهاند. گمان میرود هزاران معترض و رهگذر کشته شدهاند، در حالی که محدودیت شدید دولت بر ارتباطات، مقیاس حقیقی جنایات را مخفی کرده است.
نیروهای امنیتی پس از ۱۸ دی به صورت هماهنگ سرکوب مرگبار خود را شدت بخشیدند، که منجر به قتل و جرح عمده معترضان و رهگذران در سراسر کشور شد. دیدهبان حقوق بشر شواهد کشته یا مجروح شدن معترضان با جراحتهای ناشی از شلیک گلوله به سر یا بالاتنهشان را مشاهده کرده است. رسانهها از مقاماتی در ایران نقل قول کردهاند که پذیرفتهاند آمار مرگها به هزاران نفر رسیده است.
لما فقیه، مدیر برنامه در دیدهبان حقوق بشر، گفت: «کشتار گسترده توسط نیروهای امنیتی ایران از ۱۸ دی در کشور بیسابقه، و یادآوری صریحی بر این نکته است که حاکمانی که مردم خود را کشتار میکنند تا زمانی که بازخواست نشوند به ارتکاب جنایت ادامه خواهند داد». او اضافه کرد «دولتهای عضو سازمان ملل باید فوراً جلسه شورای حقوق بشر سازمان ملل را تشکیل دهند تا حقوق بشر و پاسخگویی را در اولویت واکنش بینالمللی قرار دهند».
از ۲۲ تا ۲۴ ژانویه، دیدهبان حقوق بشر با ۲۱ نفر از جمله شاهدان، بستگان قربانیان، روزنامهنگاران، مدافعان حقوق بشر، کارکنان پزشکی، و دیگر منابع آگاه گفتگو کرد. بعضی از آنها اسکرینشاتهایی از روایت شهود، پیامهای صوتی، و تصاویر به اشتراک گذاشتند. دیدهبان حقوق بشر همچنین ۵۱ عکس و ویدیوی تأیید صحتشده را تحلیل کرد که در شبکههای اجتماعی منتشر یا به صورت مستقیم به پژوهشگران ارسال شده بودند، و با گروه کارشناسان مستقل پزشکی قانونی از شورای بینالمللی توانبخشی برای قربانیان شکنجه مشورت کرد که تصاویر جراحتها را تحت بررسی قرار داد.
با وجود محدودیتهای شدید ارتباطی، دیدهبان حقوق بشر موفق به دریافت و تحلیل شواهدی از کشتار معترضان در بعضی استانها از جمله تهران، البرز، کرمانشاه، خراسان رضوی، گیلان، کهگیلویه و بویراحمد، مرکزی، و مازندران شده است.
یک نفر در مصاحبه با دیدهبان حقوق بشر گفت: «این روزها با هر کس صحبت میکنی یک فامیل، دوست، یا آشنایی دارد که کشته یا مجروح شده است». دیگران هم تجربه مشابهی را روایت کردند.
در پایتخت، تهران، ویدیوها نشاندهنده پاسخی به شدت نظامی به رشد اعتراضات است. دیدهبان حقوق بشر صحت ویدیوهایی را تأیید کرد که از ۲۱ ژانویه منتشر میشوند و کیسههای حمل جسد و جنازههای تلنبار شده در مرکز پزشکی قانونی در کهریزک در جنوب پایتخت را نشان میدهند. اجساد در آنجا قرار داده شدهاند تا خانوادهها عزیزانشان را شناسایی کنند. دیدهبان حقوق بشر حداقل ۴۰۰ جسد قابل مشاهده تنها در این مرکز را شمرد. این آمار کمتر از میزان واقعی است زیرا اجساد روی هم گذاشته شدهاند که شمارش را دشوار میکند.
در کرمانشاه، شهری بزرگ در غرب ایران، نیروهای امنیتی به معترضان شلیک کردهاند. یک شاهد در روز ۱۸ صداهای ضبطشدهای برای دیدهبان حقوق بشر فرستاد که با این متن همراه بود «آنها [نیروهای امنیتی] دارند اینجا شلیک میکنند، خیلی گاز اشکآور زدهاند. من در مسیر برگشتن از کار در خیابان گیر افتادهام، همه جا اعتراضات است، و هر خیابانی که امتحان کردم بسته است و آنها دارند شلیک میکنند».
جرقه این اعتراضات که در هفتم دی ۱۴۰۴ آغاز شدند، از وخامت شرایط اقتصادی و وضعیت زندگی خورده بود. آنها به سرعت به سراسر کشور گسترش یافتند. معترضان خواستار حقوق بشر، کرامت، و آزادی شدند، و سقوط جمهوری اسلامی را مطالبه کردند. مقامات حکومت به معترضان انگ «اغتشاشگر» و «تروریست» زدهاند.
رسانههای مرتبط با حکومت گزارش دادهاند که حداقل ۱۲۱ عضو نیروهای امنیتی کشته شدهاند، و تصاویر راستیآزماییشده نشان میدهند که بعضی از معترضان دست به اقدامات خشونتبار میزنند. دیدهبان حقوق بشر نتوانست به شکل مستقل اعتبار این آمار را ارزیابی کند. با وجود این، دیدهبان حقوق بشر اطلاعاتی را بازبینی کرده است که در بعضی موارد – همراستا با رویه قدیمی – مقامات به خانواده قربانیان فشار وارد کردهاند تا به دروغ اعلام کنند که عزیزانشان عضو بسیج بودهاند تا اجازه ترخیص جنازه را بدهند. بسیج یک نیروی تحت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است که اعضایشی عمدتاً لباس شخصی به تن دارند.
دیدهبان حقوق بشر همچنین با شاهدانی مصاحبه کرد که استفاده نیروهای امنیتی از نیروی قهریه کشنده علیه معترضان غیرمسلح در چندین استان را شرح دادند. استفاده گسترده و بدون توجیه نیروی قهریه کشنده منجر به کشتار معترضان و رهگذران، نشان میدهد که مقامات به شکلی تعمدی و غیرقانونی سیاستی حکومتی مبنی بر استفاده از سلاح گرم در پیشگرفتهاند.
بر اساس اصول پایهای سازمان ملل درباره استفاده از نیروی قهریه و سلاح گرم، مأموران نیروی انتظامی تنها در شرایط مطلقاً لازم و تا حد کسب یک هدف پلیسی مشروع اجازه استفاده از نیروی قهریه دارند. کمیته شورای حقوق بشر سازمان ملل در نظر کلیاش درباره حق تجمع مسالمتآمیز میگوید: «سلاح گرم ابزاری مناسب برای اعمال نظم در تجمعها نیست. آنها هرگز نباید صرفاً برای متفرق کردن تجمعات استفاده شوند. برای پایبندی به قوانین بینالمللی، هر گونه کاربرد سلاح گرم توسط مأموران نیروی انتظامی در ارتباط با تجمعات باید محدود به افرادی مشخص در شرایطی شود که برای مقابله با تهدید جانی یا جراحت جدی قریب الوقوع مطلقاً لازم باشد».
مقامات همچنین در فعالیتهای رسانهای مداخله کردهاند و دسترسی به ارتباطات دوربرد را به شدت محدود، و اینترنت را با نقض حق آزادی بیان قطع کردهاند. دیدهبان حقوق بشر گفت این دسترسی باید فوراً احیا شود.
دیدهبان حقوق بشر گفت دولتهای عضو سازمان ملل باید فوراً یک جلسه ویژه شورای حقوق بشر تشکیل دهند. دولتهای حاضر در جلسه ویژه باید روشن کنند که افراد مسئول برای نقضهای جدی حقوق بشری مورد بازخواست قرار خواهند گرفت. آنها باید فوراً از کمیته حقیقتیاب مستقل بینالمللی درباره ایران بخواهند تا تحقیقاتی ویژه درباره اخیرترین جنایات انجام دهد و پیشنهادهایی مشخص برای پیشبرد پاسخگویی ارائه دهد.
رهبری سازمان ملل و دولتهای عضو باید تضمین کنند که کمیته حقیقتیاب منابع لازم برای اجرای مأموریت مهم خود را دارد. این شامل حفظ مدارک نقضها از جمله برای رویههای قضایی در آینده برای قرار دادن افراد مسئول در برابر عدالت میشود.
لما فقیه، گفت: «تصاویر وحشتناک جستجوی خانوادهها در میان صدها کیسه جسد در سردخانهای سر باز باید وجدان جهان را برای اقدام و بازخواست افراد مسئول، از جمله ارشدترین مقامات، به حرکت درآورد».
کشتارهای گسترده در سراسر ایران
دیدهبان حقوق بشر صحت عکسها و ویدیوهایی را تأیید کرد که معترضان ضدحکومتی را در ۲۷ استان از ۳۱ استان ایران نشان میدهند. بیشتر آنها توسط GeoConfirmed، یک پلتفرم داوطلبانه راستیآزمایی تصویری، تعیین موقعیت جغرافیایی شدند. در حالی که این اطلاعات محدود نشاندهنده دامنه کامل اعتراضات نیست، میتواند گستردگی آنها را نشان دهد.
استان تهران
روایتهای شاهدان و تصاویر تأییدشده، از جمله از سردخانهها و گورستانها، مدرک کشتار گسترده به دست نیروهای امنیتی در سراسر استان تهران است.
سردخانه کهریزک
در مرکز تشخیص و آزمایشگاهی پزشکی قانونی در کهریزک – که به شکل عامیانه سردخانه کهریزک نامیده میشود – که در ۱۸ کیلومتری جنوب مرکز تهران قرار دارد، عکسها و ویدیوهای منتشرشده در فضای مجازی، که به دست دیدهبان حقوق بشر مورد تأیید و تعیین موقعیت جغرافیایی قرار گرفتند، نشاندهنده صدها کیسه جسد است که افرادی گریهکنان و فریادزنان در میان آنها جستجو میکنند. کامیونهای بزرگ و ماشینهای حمل جسد، جنازهها را برای چند روز به آنجا منتقل کردند. گزارشها حاکی از این هستند که مکانی ویژه برای جنازههای زنان وجود دارد.
دیدهبان حقوق بشر در سه ویدیوی منتشرشده در شبکههای اجتماعی بین ۲۱ و ۲۳ ژانویه ۴۰۰ جسد یا کیسه حمل جسد را شمرد. این آمار کمتر از میزان واقعی است زیرا اجساد روی هم گذاشته شدهاند که شمارش را دشوار میکند.
تمام اجساد قابل مشاهده در لباس غیرنظامی بودند. بعضی از آنها خونین بودند؛ بعضی زخم گلوله داشتند؛ بعضی از اجساد زخمهایی داشتند که با الگوی پخش زخمهای ساچمه فلزی شلیکشده از شاتگان سازگار بودند؛ و دیگر جسدها زخمهایی باز داشتند. بسیاری پد نوار قلب بر روی سینهشان داشتند، و یک نفر هنوز لوله انتوباسیون در دهانش داشت.
روایتهای دیگر از تهران
شاهدان همچنین گفتند که بسیاری از جنازهها در مجموعه گورستان بهشت زهرای تهران در ۶۰۰ متری سردخانه کهریزک بودند. یک نفر که در روز ۲۰ دی برای شناسایی جسد یکی از عزیزانش مراجعه کرده بود گفت: «وقتی نزدیک سالنهای [بزرگ] شدیم، دیدیم جنازهها روی هم تلنبار شدهاند. آنها در کیسه مخصوص نگهداری جسد بودند، و بعضیها برچسبی با جزییات هویتی داشتند. از اندازه سالنها میتوانم تخمین بزنم که بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ جسد آنجا نگهداری میشدند». این شاهد گفت که در اواخر بعد از ظهر وقتی آنها در حال ترک گورستان بودند، جنازههای دیگری با کامیونهای یخچالدار به آنجا آورده شدند.
یک مدافع حقوق بشر گفت که یکی از بستگانش که در روز ۱۹ دی برای شناسایی یکی از عزیزانش به گورستان رفته بود، خبر داده بود که تنها در آن روز، بستگان، ۳۰۰ جنازه را شناسایی کرده بودند که روی صفحههای نمایش ویدیویی نشان داده شده بودند.
یکی از بستگان یک معترض جوان در تهران گفت که خانواده در غروب ۱۸ دی در یک بیمارستان تهران «میان صدها جسد» به دنبال عزیزشان گشته بودند.
بستگان قربانیان، دیگر منابع آگاه، و ویدیوهای راستیآزمایی شده نشاندهنده پاسخ نظامی سنگین حکومت به اعتراضات در تهران در روزهای ۱۸، ۱۹، و ۲۰ دی است. یک نفر گفت که در غروب ۱۸ دی خواهرش در حال اعتراض در مرکز تهران بود که یکی از دوستانش، که او هم در اعتراضات شرکت داشت، از پشت هدف گلولهای به سر قرار گرفت.
یک مصاحبهشونده که روبینا امینیان، دانشجوی ۲۳ ساله، را میشناخت، گفت او هم در ۱۸ دی در حال شرکت در اعتراضات در تهران از پشت هدف گلولهای به سرش قرار گرفته بود. خانواده امینیان بعداً جسد او را در میان تعداد زیادی از اجساد در بیمارستانی در تهران شناسایی کردند. دیدهبان حقوق بشر همچنین اطلاعاتی کسب کرد که یک زن در غروب ۱۸ دی در تهران در شرایطی که طی اعتراضات جلوی همسرش در حال راهپیمایی بود، در ناحیه گلو هدف گلوله قرار گرفته بود.
یک شاهد گفت نیروهای امنیتی هنگامی که جمعیت، در اعتراضاتی که او در آن شرکت کرده بود، متفرق میشدند «شروع به کشتار کردند»، و حداقل در دو نوبت، هنگام ترک محل از سوی معترضان، سلاحهای خود را به سوی آنان، از جمله به سمت بالاتنهشان، نشانه رفتند و به آنها دستور دادند «به خانه بازگردند».
دیدهبان حقوق بش دو گزارش را بررسی کرد که توسط کارکنان دو بیمارستان در شرق تهران به کارکنان پزشکی خارج از ایران فرستاده شده بودند. در یک گزارش، منبع به تعداد زیاد افراد آوردهشده به بیمارستان بدون علائم حیاتی ارجاع میدهد. دیگری گزارش میدهد که حدود ۴۰ جنازه در روز ۱۸ دی به بیمارستان آنها آورده شدهاند. یک فعال خارج از ایران گفت که کارکنان پزشکی در دو بیمارستان در تهران خبر دادهاند که در غروب ۱۸ دی حدود ۵۰۰ جنازه به آنجا برده شدهاند.
یک ویدیو که در شب از ساختمانی با دید بر کلانتری ۱۲۶ در محله تهرانپارس پایتخت ضبط شده، و موقعیت جغرافیایی آن تأیید شده است، نشان میدهد که یک عضو نیروهای امنیتی بر سقف کلانتری با سلاح اتوماتیک شلیک میکند. دیگر نیروهای امنیتی نیز با دیگر سلاحهای گرم به سمت معترضان، و ظاهراً به سمت فرد فیلمبردار، شلیک میکنند. در طول این ویدیوی ۶ دقیقهای صدها گلوله شلیک میشوند.
استان البرز
دیدهبان حقوق بشر ویدیویی ۲۱ ثانیهای دریافت کرد که بر اساس خبرها در فردیس در استان البرز ضبط شده است. گاردین درباره همین ویدیو گزارش داد که پس از سرکوبها در فردیس در ۱۸ دی از فعالانی در ایران دریافت کرده بود. این ویدیو دو نفر را نشان میدهد که بر زمین افتادهاند؛ یک نفر درست بالای چشم راستش زخمی دارد و در حال خونریزی سنگین از دهان است. یک نفر در حال کمک به او میگوید: «نفس نمیکشه. دووم بیار، تو رو خدا، دووم بیار».
استان کرمانشاه
دیدهبان حقوق بشر دوازده گزارش کوتاه از شاهدان در استان کرمانشاه را بررسی کرد که در غروب هشتم دی به یک روزنامهنگار فرستاده شده بودند، این روزنامهنگار کمی قبل از قطعی اینترنت، این گزارشها را در اختیار دیدهبان حقوق بشر قرار داد. این گزارشها تصویری دلخراش از کاربرد نیروی قهریه کشنده به دست نیروهای امنیتی در چندین منطقه از جمله شهرک معلم، محلههای دره دریژ، و همچنین شهرهای گیلانغرب و اسلامآباد غرب نشان میدهند.
در یک روایت، شاهدی میگوید: «کرمانشاه منطقه جنگی شده است و شلیک گلوله قطع نمیشود». دو نفر دیگر گفتند تیراندازی تا چندین ساعت ادامه داشت. یک نفر تعریف کرد که یک عضو نیروهای امنیتی از ماشین خارج شد و «معترضان، بیشتر زنان و دخترانی که در یک چهارراه شعار میدادند، را به رگبار بست». دیگری گفت: «نیروهای امنیتی در حال کشتار همه هستند».
دیدهبان حقوق بشر همچنین با سه نفر صحبت کرد که با شاهدان در کرمانشاه گفتگو کرده بودند. یکی از آنها گفت که بر اساس گزارشهای معتبر از یک بیمارستان در شهر کرمانشاه، در روز ۱۸ دی ۳۰۰ نفر بدون علائم حیاتی که بیشتر آنها علائم جراحت گلوله در سر و سینه داشتند، و ۴۱ نفر با جراحت ناشی از گلوله که هنوز زنده بودند، به بیمارستان منتقل شدهاند.
ویدیویی که در صبح ضبط و در روز ۱۸ دی در ایکس منتشر و موقعیت جغرافیایی آن توسط GeoConfirmed تأیید شده است نشاندهنده یورش نیروهای امنیتی مسلح به سمت معترضان در شهرک مسکن، محلهای در شهر کرمانشاه، است. یک مرد با شاتگان مرتباً به سمت ماشینهای حاضر در ترافیک شلیک میکند و یک ماشین به شدت از مسیر منحرف میشود تا با او تصادف نکند.
استان خراسان رضوی
روایتهای شهود و ویدیوهای تأییدشده حاکی از کاربرد مشابه و غیرقانونی نیروی قهریه کشنده به دست نیروهای امنیتی در استان خراسان رضوی، از جمله در مشهد، دومین شهر بزرگ ایران، است که منجر به کشتاری گسترده شده است.
دیدهبان حقوق بشر سه روایت کوتاه از شهود در خراسان رضوی را بررسی کرد که در غروب ۱۸ دی، با فاصله کمی قبل از قطعی اینترنت، به یک نفر از کادر درمان ارسال شده بود. در یک روایت، یکی از اعضای کادر درمان در مشهد مدعی اطلاع مستقیم از حداقل ۱۵ مرگ، از جمله یک زن و حداقل ۵ مرد میشود که او تنها در یک خیابان در روز ۱۸ دی مشاهده کرده است. یک روایت دیگر خبر از انتقال دهها جنازه به دو بیمارستان در مشهد در بعد از ظهر ۱۸ دی میدهد.
یک روایت سوم حجم کشتار در شهر مشهد را نشان میدهد، « آنها اینقدر کشتهاند، که انگار گوسفند در خیابان قربانی کردهاند. زمین خیس خون است. بعد از پنجشنبه [۱۸ دی] دیگر ساچمه [شاتگان] نبود؛ نیروهای امنیتی فقط با تفنگ میزدند».
یک روایت از یکی از اعضای کادر درمان، که به دست یک سازمان حقوق بشری رسید و در اختیار دیدهبان حقوق بشر قرار گرفت، میگوید که بین ۷ بعد از ظهر روز ۱۹ دی و ۲ بامداد ۲۰ دی، حدود ۱۵۰ جسد از معترضان و رهگذران کشتهشده به تنها یک بیمارستان در مشهد منتقل شدهاند.
دیدهبان حقوق بشر با کارشناسان پزشکی قانونی از Deepfakes Rapid Response Force که ابتکاری از سازمان غیردولتی WITNESS است، مشورت کرد و هیچ نشانهای مبنی از دستکاری با هوش مصنوعی پیدا نکرد. اما به خاطر اثر صحنه آهسته که پیش از آن به ویدیو اضافه شده بود، نتیجهگیری قاطعی درباره دستکاریهای دیگر در ویدیو ناممکن بود.
استانهای دیگر
دیدهبان حقوق بشر اطلاعاتی کسب کرد که به کشتارهای عمده مشابه در استانهای گیلان، مازندران، کهگیلویه و بویراحمد، و مرکزی اشاره میکند.
دو نفر از استان گیلان گفتند که بستگانشان خبر دادهاند که دهها نفر از جریان اعتراضات در شهرهای کوچک، از جمله در حومه شهر فومن کشته شدهاند. یک نفر که با خانوادهاش در استان گیلان صحبت کرده بود گفت: «پدرم بین ۱۵ تا ۲۰ نفر را میشناخت که فقط در یک شهر کوچک در گیلان کشته شدهاند». یک روایت دریافتشده به دست یکی از اعضای کادر درمان که در اختیار دیدهبان حقوق بشر قرار گرفت میگوید: «نیروهای امنیتی خیلیها را در رشت با گلوله کشتند». رشت مرکز استان گیلان است.
یک شاهد نیز خبر از حضور سنگین نیروهای امنیتی در آمل در استان مازندران در روز ۱۸ دی و شنیدن صدای تیراندازی ممتد در غروب داد. دو روایت دیگر از پاسخ مرگبار به اعتراضات در آمل و همچنین ساری و بابل، دیگر شهرهای استان مازندران خبر دادند و یک نفر گفت: «آنها خیلیها را [در آمل] کشتهاند اما خبرها بیرون نمیآید».
یک نفر که توسط دیدهبان حقوق بشر مورد مصاحبه قرار گفت با شاهدی در استان کهگیلویه و بویراحمد گفتگو کرده بود که میگفت نیروهای امنیتی از تیربار، شاتگان، و تفنگ علیه معترضان استفاده میکنند. این شاهد گفت که آنها در روز ۲۰ دی ۲۵ در ساختمان فرمانداری در یاسوج، مرکز استان، جنازه و عده زیادی با جراحت چشم از ساچمه فلزی دیدهاند.
یک شاهد گفت که نیروهای امنیتی معترضان در محلات در استان مرکزی را در روز ۱۸ دی با گاز اشکآور و شاتگان سرکوب کردهاند. او سه نفر از جمله یک پسر زیر ۱۸ سال را در حال خونریزی دیده بود که ساچمه به صورتشان اصابت کرده بود. این شاهد خبر داد که دو نفر کشته شده در آن شب شامل یک پسر ۱۵ یا ۱۶ ساله میشدند که در حال تلاش برای بالا رفتن از اداره اطلاعات هدف سه گلوله قرار گرفته بود. یک مرد دیگر نیز از سر هدف گلوله قرار گرفته بود.
آزار خانواده قربانیان از سوی مقامات
در یک مورد، بستگان یک معترض جوان کشتهشده در تهران در روز ۱۸ دی گفت که نیروهای امنیتی به خانواده فشار آوردهاند تا عزیزشان را در گورستانی دور از شهر خود دفن کنند تا از تجمع افراد در تشییع جنازهاش جلوگیری کنند.
مقامات همچنین به خانوادهها فشار آوردهاند تا یا اعلامیههایی مبنی بر عضویت عزیزانشان در بسیج و کشتهشدن آنها به دست معترضان صادر کنند یا مبالغی هنگفت برای دریافت جسد پرداخت کنند.
