(بیروت، 22 اردیبهشت ۱۴۰۵) – دیدهبان حقوق بشر امروز گفت حملات اسراییل و ایران در اواخر اسفند به زیرساختهای حیاتی انرژی، غیرقانونی و کورکورانه بودند و میتوانند پیامدهای اقتصادی جدی برای میلیونها نفر در منطقه و جهان داشته باشند. حملات به تأسیسات در ایران و قطر احتمالاً جنایت جنگی محسوب شوند.
در روز ۲۷ اسفند، نیروهای اسراییل به میدان گازی پارس جنوبی ایران حمله کردند که یک منبع مهم گاز طبيعى برای مصرف داخلی ایران است. چند ساعت بعد در روز ۲۷ اسفند و بار دیگر در روز ۲۸ اسفند، نیروهای ایرانی به زیرساخت نفت و گاز در تأسیسات گاز طبیعی مایع رأس لفان قطر حمله کردند، که یک پنجم عرضه جهانی را تأمین میکند. این حملات انتقامجویانه، بخشی از مجموعهای از حملات غیرقانونی اسراییل و ایران به زیرساختهای انرژی از زمان آغاز جدیدترین درگیری در خاورمیانه در اسفند ماه بودهاند
جویی شی، پژوهشگر ارشد عربستان سعودی و امارات متحده عربی در دیدهبان حقوق بشر، گفت: «حملات غیرقانونی به زیرساختهای کلیدی نفت و انرژی پیامدهایی زنجیرهای و قابل پیشبینی دارد که میتوانند به میلیونها نفر آسیب برسانند». او اضافه کرد: «حمله اسراییل به میدان گازی پارس جنوبی به زیرساختی خسارت وارد که برای بقای ایرانیان غیرقابل چشمپوشی است، و حمله ایران به زیرساخت گاز رأس لفان قطر امنیت غذایی میلیونها نفر را در سراسر جهان تهدید میکند».
دیدهبان حقوق بشر با تحلیل اظهارات رسمی حکومتها و شرکتها، تصاویر ماهوارهای، و ویدیوی پس از حملات هر دو حمله را مورد بررسی قرار داد. دیدهبان حقوق بشر در روز ۶ فروردین با هر دو حکومت مکاتبه کرد و خواستار شفافسازی درباره حملات شد. مقامات اسراییل در روز ۱۰ فروردین پاسخ داده و گفتند «فرایندهای هدفگیری آنها توسط چهارچوبی ساختاریافته و الزامآور هدایت میشود که برای تضمین شناسایی دقیق اهداف نظامی قانونی طراحی شده است». مقامات ایرانی پاسخ ندادهاند.
بر اساس تصاویر ماهوارهای با کیفیتهای متفاوت که دیدهبان حقوق بشر مورد تحلیل قرار داده است، این حملات به هر دو تأسیسات خسارت وارد کردند. در حداقل چهار بخش مجتمع میدان گازی پارس جنوبی خسارتهایی تشخیص داده شدند، در حالی که دو بخش شهر صنعتی رأس لفان در قطر آسیب دیدهاند.
بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه که به تعارض مسلحانه در خاورمیانه اعمال میشود، زیرساختهای نفت، گاز، و دیگر انرژیها به شکل پیشفرض اهداف غیرنظامی هستند اما اگر برای حمایت از نیروهای نظامی مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند بدل به اهداف نظامی شوند. با وجود این، اگر آسیب مورد انتظار به غیرنظامیان و بناهای غیرنظامی بیش از مزیت نظامی پیشبینیشده باشد، حمله به آنها غیرقانونی و نامتناسب محسوب میشود. نقضهای جدی قوانین ناظر بر جنگ که با قصد مجرمانه – یعنی تعمدی یا از روی بیملاحظگی – دستور داده یا انجام شده باشند، جنایات جنگی هستند.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل، در کنفرانسی مطبوعاتی در ۲۸ اسفند در پاسخ به پرسشی درباره اطلاع از این حمله و آگاهی دونالد ترامپ، رییسجمهور آمریکا، از این حمله، پاسخ داد: «اسراییل به تنهایی علیه مجتمع گازی عسلویه اقدام کرد».
سخنگوی سفارت اسراییل در لندن در مصاحبهای رسانهای در ۲۸ اسفند گفت که میدان گازی پارس جنوبی «تنها یک زیرساخت غیرنظامی نیست، اگر چه آن هم هست، بلکه زیرساختی با کاربرد دوگانه است و کمک کرده است تا نیروهای سپاه پاسداران ایران ظرفیتهای خود، مشخصاً برنامه موشک بالستیک در ایران، را بسازند. آنها با کمک این ساختار گازی موشکهای خود را پر میکنند. پس، تنها یک زیرساخت غیرنظامی نیست».
با وجود این، نه اسراییل و نه ایران نشان ندادهاند که تأسیساتی که هدف گرفتهاند، اهدافی نظامی بودهاند. دیدهبان حقوق بشر نتوانست تأیید کند که هر کدام این تأسیسات تا چه اندازه برای مقاصد نظامی مورد استفاده بوده است.
به گفته آژانس بینالمللی انرژی ۸۰ درصد گاز طبیعی ایران از پارس جنوبی تأمین میشود و گاز طبیعی ۷۹ درصد از برق ایران را فراهم میکند که شامل گرمایش، روشنایی، آشپزی، و استفاده صنعتی میشود. قبل از آغاز درگیری، شهر صنعتی رأس لفان یک پنجم عرضه گاز طبیعی مایع جهان را تأمین میکرد. قطرانرژی، شرکت ملی نفت و گاز قطر، که مدیریت رأس لفان را به عهده دارد، بزرگترین تولیدکننده گاز مایع طبیعی در جهان است و کشورهای آسیایی به شدت به عرضه آن وابسته هستند.
این حمله و اختلال گستردهتر در عرضه گاز مایع طبیعی ناشی از تردید مداوم درباره کشتیرانی در تنگه هرمز میتواند اثر جهانی گستردهتری، به ویژه در دسترسی به خوراک و دیگر الزامات داشته باشد. گاز طبیعی از نیازمندیهای کلیدی تولید کودهای نیتروژنی است و بر قیمتهای داخلی انرژی اثر میگذارد که هزینه بسیاری از خدمات و کالاهای مصرفی روزانه دیگر نظیر حمل و نقل به محل کار، مدارس، و بیمارستانها را تحت تأثیر قرار میدهد.
دیدهبان حقوق بشر تصاویر ماهوارهای با کیفیت پایین گرفتهشده پیش و پس از حمله پارس جنوبی را مورد تحلیل قرار داد و خسارتی عمده در حداقل چهار بخش از مجتمع را شناسایی کرد.
یک تصویر از ۹ فروردین نشاندهنده آسیب آتش به چندین بنا در پالایشگاههای سوم، چهارم، پنجم، و ششم پارس جنوبی است. همین بناها در تصاویر گرفتهشده در ابتدای بامداد ۲۷ اسفند سالم به نظر میرسند.
بخشی از این آسیب همچنین در ویدیوهای منتشره در شبکههای اجتماعی از اوایل بعد از ظهر ۲۷ اسفند، که بعد از حمله را نشان میدهند، قابل مشاهده هستند. این ویدیوها که موقعیت جغرافیاییشان در ابتدا توسط پلتفرم داوطلبانه GeoConfirmed تعیین، و سپس توسط دیدهبان حقوق بشر نیز تأیید شد، آتشسوزیهای فعال و ستونهای دود در حال برخاستن از حداقل دو مورد از پالایشگاهها، چهارم و ششم را نشان میدهند.
آسیب در چندین خط تولید شامل پالایشگاههای سوم و چهارم در تصاویر ماهوارهای با کیفیت بسیار بالا از روز اول فروردین قابل مشاهده هستند، که در مقالهای در رسانه آلمانی Wirtchaftswoche منتشر شدهاند.
در اطلاعیهای منتشر شده در خبرگزاری تسنیم در روز ۲۷ اسفند، شرکت گاز ملی ایران از آسیب به «بخشی از واحدهای پالایشگاهی» خبر داد و اضافه کرد که آتشسوزی در تأسیسات پارس جنوبی پایان یافته و عملیات خنکسازی تجهیزات در حال انجام است. به گزارش خبرگزاری فارس ایران اسکندر پاسالار، فرماندار عسلویه، گفت «برای کنترل و جلوگیری از سرایت آتش» بعضی از فازها از مدار خارج شدهاند.
احمد موسی، سخنگوی وزارت برق عراق نیز به خبرگزاری عراق گفت: «در نتیجه پیامدهای تحولات منطقه، صادرات گاز ایران به عراق کاملاً متوقف شده است».
دیدهبان حقوق بشر همچنین حملات ایران به شهر صنعتی رأس لفان قطر در ۲۷ و ۲۸ اسفند را مورد بررسی قرار داد و تصاویر ماهوارهای با کیفیت بالا را بازبینی کرد.
Wirtschaftswoche بر اساس تصاویر ماهوارهای با کیفیت خیلی بالا از ۲ فروردین، یک ارزیابی خسارات در دو بخش مجتمع صنعتی رأس لفان منتشر کرد. این تصاویر خسارتی جدی به دو بخش معرفیشده به عنوان کارخانه مایعسازی گاز مایع طبیعی و کارخانه گاز به مایع مروارید در شهر صنعتی رأس لفان را نشان میدهند.
تحلیل Wirtschaftswoche خسارت درون کارخانه مایعسازی گاز مایع طبیعی به بخشهایی از خطوط تولید ۴ و۶ شامل برج فروپاشی برج تبادل حرارتی در خط ۶ را نشان میدهد.
ساختمانهای مجاور نشانههای قابل مشاهده از آسیبهای ناشی از آتشسوزی دارند. یک برج دیگر نیز در ظاهر آسیبی شدید دیده است و بخشهای بالایی آن از بین رفتهاند. در کارخانه گاز به مایع مروارید نیز بر اساس تصاویر ماهوارهای ۲ فروردین ، آسیب جدی در خط تولید ۲، از جمله آسیب به کارخانهای شیمیایی، دیده میشود. دیدهبان حقوق بشر تصاویر را با تصویری با کیفیت بالا از ۲۱ بهمن و ۲۷ بهمن مقایسه کرد که هیچ آسیبی در کارخانه مایعسازی گاز مایع طبیعی و کارخانه گاز به مایع مروارید نشان نمیدهد.
بر اساس بیانیه روز۲۸ اسفند قطرانرژی، تولید سالانه خطوط تولید آسیبدیده ۴ و ۶ در کارخانه مایعسازی گاز مایع طبیعی به ۱۲٫۸ میلیون تن میرسد که حدود ۱۷ درصد صادرات قطر را تشکیل میدهد. سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر و مدیرعامل قطرانرژی، گفت که انتظار میرود آسیبها «پنج سال نیاز به تعمیر داشته باشند و عرضه در بازارهای اروپایی و آسیایی تحت تأثیر قرار گیرد».
شرکت شل، که مالکیت گاز به مایع مروارید را به طور مشترک با قطرانرژی در اختیار دارد، در روز ۲۸ اسفند گفت «آتشسوزی درون تأسیسات گاز به مایع مروارید در اثر این حادثه به سرعت خاموش شد». شل گفت یک ارزیابی اولیه تأیید میکند که «برای تعمیر کامل خط دوم تأسیسات گاز به مایع مروارید حدود یک سال زمان لازم است».
پایانههای گاز مایع طبیعی زیرساختی عظیم و پیچیده هستند. به گفته شل، تأسیسات گاز به مایع مروارید بزرگترین کارخانه گاز به مایع جهان و «یکی از بزرگترین، پیچیدهترین، و پرچالشترین پروژههای انرژی انجامشده در تاریخ جهان» است.
پس از حمله اسراییل به پارس جنوبی، ایران تهدید به حمله به زیرساختهای انرژی کرد و به شکل ویژه پالایشگاه سامرف و مجتمع پتروشیمی جبیل عربستان، میدان گازی الحصن امارات و مجتمع پتروشیمی و شرکت هولدینگ مسیعید و پالایشگاه رأس لفان قطر را به عنوان هدف تعیین کرد. سپاه پاسداران انقلابی اسلامی گفت که این تأسیسات « به اهدافی مستقیم و مشروع تبدیل شدهاند و در ساعات آینده مورد هدف قرار میگیرند».
خبرگزاری فارس، رسانهای مرتبط با سپاه پاسداران، در ۲۷ اسفند گفت: «عملاً پاندول جنگ از حالت نبردهای محدود و پایگاهی بهسمت «جنگ تمامعیار اقتصادی» چرخید». این رسانه گفت: «هدف قرار دادن زیرساخت های سوخت، انرژی و گاز کشور مبدا را برای خود، مشروع میدانیم و در اولین فرصت، به شدت تلافی خواهیم کرد».
حملات هر دوی اسراییل و ایران مسائل مهمی را دربارهی پیامدهای نامتناسب بلندمدت این حملات مطرح میکنند. دستورالعملهای کمیته بینالمللی صلیب سرخ مقرر میکند که ارزیابیهای تناسب باید «پیشبینی معقول» پیامدهای زیستمحیطی غیرمستقیم را مد نظر قرار دهند. این شامل «آثار طنینانداز» یا بلندمدت بر آب، سیستمهای غذایی، و سلامتی غیرنظامیان میشود. حملات به اهداف نظامی در صورتی غیرقانونی هستند که انتظار برود که آسیب «گسترده، بلندمدت، و شدید» به محیط زیست طبیعی وارد کنند که در مقیاس ماهها یا سالها سنجیده شوند.
حقوق بینالملل بشردوستانه همچنین طرفهای درگیر را از حمله، تخریب، حذف، یا بیاستفاده کردن اهداف غیرقابل چشمپوشی برای بقای جمعیت غیرنظامی منع میکند، که میتواند شامل زیرساخت انرژی بشود. اهمیت میدان گازی پارس جنوبی برای تولید برق داخلی در ایران ممکن است آن را به تأسیساتی بدل کند که برای بقای جمعیت ایران غیرقابل چشمپوشی باشد. دیدهبان حقوق بشر گفت برق برای تقریباً تمامی جنبههای زیست و مشارکت در جوامع امروزه اساسی است، و دسترسی به برق یکی از حقوق بشر است.
تعهدات طرفهای درگیر بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه وابسته به پایبندی طرف دیگر نیستند. نقضها به دست یک طرف، بر اساس عدم پایبندی طرف دیگر به رعایت تعهداتش قابل توجیه نیستند.
شی گفت: «تهدیدهای مسئولان ارشد اسراییل و ایران به حمله عامدانه به زیرساخت حیاتی نفت و گاز، بدل به واقعیت هولناک حمله به زیرساختهای انرژی شده است که میلیونها نفر را در خاورمیانه و سراسر جهان تحت تأثیر خود قرار میدهد».
