(Berlin) – Hôm nay Tổ chức Theo dõi Nhân quyền phát biểu rằng một nghị định mới của chính phủ đang phá hủy tính độc lập của nghề luật sư ở Việt Nam và sẽ cản trở những nỗ lực truy cứu trách nhiệm của quan chức. Nhà cầm quyền Việt Nam nên hủy bỏ nghị định này.
Nghị định 109/2026, có hiệu lực từ ngày 18 tháng Năm năm 2026, trao cho công an và chính quyền địa phương (cấp xã) quyền thu hồi giấy phép hành nghề luật sư và áp đặt mức phạt nặng nề đối với các vi phạm được quy định mơ hồ như “xúc phạm” quan chức hay “cản trở” hoạt động của cơ quan nhà nước. Nghị định này đặt ra thêm các nguy cơ mới trong một môi trường vốn đã thù nghịch với nghề luật sư ở Việt Nam.
“Nghị định 109 đưa ra thêm mối nguy trầm trọng mới đối với hệ thống pháp luật vốn đã bị chính trị hóa của Việt Nam,” bà Patricia Gossman, Phó Giám đốc chuyên trách cấp cao Ban Á châu của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nói. “Nhà cầm quyền nên lập tức thu hồi nghị định này và đảm bảo để các luật sư có thể thực hiện được các nghĩa vụ chuyên môn của mình mà không sợ bị chính quyền trả đũa.”
Nghị định 109 điều chỉnh tố tụng dân sự và hình sự, bao gồm cả các vụ tranh chấp đất đai, và đưa ra chế tài đối với các “vi phạm hành chính” như “xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.” Các hành vi bị coi là vi phạm khác bao gồm hành vi nhằm “nhằm trì hoãn, kéo dài thời gian hoặc gây khó khăn, cản trở hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng” và các hành vi “gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.” Nội dung sau cùng gợi lại gần như y nguyên câu chữ của điều 331 Bộ luật hình sự, đã được nhà cầm quyền áp dụng nhiều để truy tố những người dân lên tiếng phê phán chính quyền hay phơi bày những việc làm sai trái của quan chức.
Nghị định này trao cho chính quyền và công an địa phương quyền lực phi thường đối với luật sư, khiến bất kỳ phát ngôn nào bị coi là có tính “phê phán” của luật sư cũng có thể xử phạt về hành vi “xúc phạm.” Nếu luật sư tư vấn cho thân chủ giữ im lặng trong khi bị hỏi cung cũng có thể bị diễn giải là “gây khó khăn, cản trở” cho hoạt động của công an. Vì các nội dung của văn bản luật này sẽ thường được mang ra áp dụng nhiều nhất trong các vụ người dân khiếu nại chính quyền hay công an địa phương, nên sẽ gây ra xung đột lợi ích trực tiếp – trao quyền xử phạt luật sư vào tay chính những quan chức mà luật sư đang tìm cách truy cứu trách nhiệm.
Nghị định 109 đã gây hậu quả thực tế là chính quyền địa phương sách nhiễu và đe dọa luật sư. Ngày 13 tháng Tư, không lâu sau khi Nghị định 109 được ban hành nhưng chưa có hiệu lực, Ủy ban Nhân dân xã Long Thành ở tỉnh Đồng Nai gửi công văn cho Luật sư đoàn tỉnh Đồng Nai để yêu cầu họ “nhắc nhở, chấn chỉnh các tổ chức, cá nhân lợi dụng sự tín nhiệm của người dân, hướng dẫn người dân liên tục gửi nhiều đơn thư khiếu nại, tố cáo… gửi đến lãnh đạo và cơ quan có thẩm quyền làm ảnh hưởng đến uy tín và có nguy cơ gây mất an ninh trật tự tại địa phương.”
Nghị định quy định rằng tư vấn cho thân chủ nộp đơn “khiếu nại tố cáo trái pháp luật” cũng là cơ sở để xử phạt, nhưng không quy định rõ thế nào là khiếu nại “trái pháp luật.” Các hành vi vi phạm được quy định trong nghị định này có khả năng khiến các luật sư e ngại nhận bào chữa cho những vụ án liên quan đến các nhà hoạt động vì quyền đất đai hoặc những người tố cáo sai phạm.
Theo Nghị định 109, quan chức địa phương có thể xử phạt luật sư Việt Nam bằng cách “tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề” tới chín tháng, hoặc luật sư nước ngoài tới ba tháng và ra quyết định phạt tiền lên tới 40 triệu đồng (tương đương 1.520 đô la Mỹ). Trước đây, Nghị định 121/2025 ban hành hồi tháng Sáu năm 2025 trao quyền cho chủ tịch ủy ban cấp tỉnh được cấp và thu hồi giấy phép hành nghề luật sư – một việc đã bị các luật sư phê phán vì vượt quyền Bộ Tư pháp và các cơ quan như luật sư đoàn, thường có chức năng cấp và thu hồi giấy phép hành nghề.
Nghị định 109 cũng quy định rằng tư vấn cho thân chủ tham gia biểu tình (“tập trung đông người để gây rối trật tự công cộng”) cũng có thể khiến luật sư bị tạm thu hồi giấy phép hành nghề.
Bên cạnh nghị định này, chính quyền Việt Nam cũng có các biện pháp khác nhằm đe dọa luật sư. Trong tháng Tư, Bộ Công an công bố một dự thảo hồ sơ chính sách dự án sửa đổi bộ luật hình sự nhằm buộc luật sư chịu trách nhiệm hình sự về hành vi “không tố giác thân chủ đang chuẩn bị phạm tội.”
“Chính quyền Việt Nam tung hô về một kỷ nguyên vươn mình thịnh vượng dưới bộ máy lãnh đạo mới,” bà Gossman nói. “Nhưng qua việc giới hạn tính độc lập của luật sư và gia tăng quyền lực không bị kiểm soát của công an, Việt Nam đang tăng cường thể chế chuyên quyền độc đảng.”
