Sau khi tiếp quản Nhà trắng từ một năm trước, chính quyền Trump đã và đang tích cực làm suy yếu Liên Hiệp Quốc, đặc biệt là phá hủy các nỗ lực của LHQ trong việc bảo vệ nhân quyền phổ quát. Giờ đây Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump muốn tạo dựng một tổ chức mới, một “Hội đồng Hòa bình” do chính ông ta làm chủ tịch trọn đời. Dù rất nhiều quốc gia được mời tham gia, nhưng những nước đã đăng ký chính thức dường như đang tạo thành một danh sách đen gồm các lãnh đạo và quốc gia có hồ sơ nhân quyền từ có vấn đề đến tồi tệ.
Hoa Kỳ đóng một vai trò trung tâm trong quá trình thiết lập Liên Hiệp Quốc vào năm 1945 nhằm ngăn chặn nguy cơ lặp lại các tội ác chống loài người và diệt chủng trong Thế Chiến thứ II. Luôn luôn e ngại vì cảm thấy có nguy cơ đối với thế độc tôn của mình, nên Hoa Kỳ trước sau vẫn giữ một mối quan hệ kiểu nửa yêu nửa ghét đối với LHQ. Nhưng chính quyền Trump thì chuyên chú vào mảng ghét và rũ bỏ mảng yêu, vin vào cái cớ mà họ cho là “tinh thần chống Mỹ” và “chính sách thù địch.”
Chính quyền này đã bỏ mặc và cắt ngân sách hàng chục chương trình cứu trợ nhân đạo của LHQ. Họ cũng tạm ngưng phần lớn các khoản đóng góp bắt buộc của Hoa Kỳ, dù đó là nghĩa vụ của các quốc gia thành viên. Chính quyền ông Trump cũng rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) của LHQ, các cơ quan khí hậu của LHQ cũng như các thỏa thuận về khí hậu quốc tế, và ngừng cấp ngân sách cho quỹ dân số LHQ – là chương trình hỗ trợ và bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái trong các vùng có thảm họa hay xung đột vũ trang.
Các nhà đàm phán Hoa Kỳ đã thúc đẩy kịch bản tư tưởng Trump trong các cuộc đàm phán ở LHQ, đòi hủy bỏ các nội dung chọn lọc về nhân quyền khỏi các nghị quyết hay tuyên bố. Theo các nhà ngoại giao của LHQ, những nội dung bị đặt vào vòng ngắm gồm có các ngôn từ như “giới tính,” “đa dạng hóa” và “khí hậu” vì chính quyền Trump coi những từ đó là “tân cực tả” hay phải đạo về mặt chính trị. Dù chính quyền Hoa Kỳ có đạt được một số thành công trong chiến dịch tư tưởng tại Hội đồng Bảo an LHQ nhờ quyền phủ quyết, họ không mấy thành công tại Đại Hội đồng, nơi Hoa Kỳ chỉ là một trong số 193 lá phiếu thành viên và không có quyền phủ quyết.
Nhưng chính Hội đồng Bảo an mới là nơi mà chính quyền Hoa Kỳ dường như đặt quyết tâm tái tạo lại theo kiểu Trump. Hiến chương dự kiến của Hội đồng Hòa bình mô tả tổ chức này “là một tổ chức quốc tế nhằm thúc đẩy sự ổn định, phục hồi năng lực quản trị khả tín theo luật pháp, và bảo đảm hòa bình lâu dài cho các khu vực bị ảnh hưởng hoặc có nguy cơ xung đột.”
Bản hiến chương đó không hề nhắc đến nhân quyền, chắc hẳn là rất hợp khẩu vị của chính quyền Nga và Trung Quốc, những quốc gia đã cố gắng suốt nhiều năm để làm nhẹ vấn đề nhân quyền tại LHQ.
Hội đồng này của ông Trump xem ra là một kiểu “trả tiền cao thì được vào,” một thứ câu lạc bộ thượng lưu toàn cầu, xét mức phí một tỷ đô la dành cho ghế thành viên vĩnh viễn. Với khá nhiều kẻ vi phạm nhân quyền nổi tiếng hay lãnh đạo quốc gia đã bị nêu danh là có liên quan tới các tội ác chiến tranh – và quá ít tiếng nói đối trọng – thật khó tưởng tượng nổi cơ quan này làm thế nào để ưu tiên chấm dứt nỗi khổ, sự thù ghét và đổ máu, như Trump tuyên bố tại sự kiện ra mắt cơ quan này bên lề Diễn đàn kinh tế Thế giới. Trong số những thành viên được Trump mời tham dự có hai người bị Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) phát lệnh truy nã về tội ác chiến tranh và tội ác chống nhân loại – là Tổng thống Nga Vladimir Putin và Thủ tướng Benjamin Netanyahu của Israel. Trump cũng mời lãnh đạo của một số quốc gia khác đang có hồ sơ nhân quyền tồi tệ tham gia hội đồng của mình: Từ Trung Quốc đến Belarus tới Kazakhstan.
Bản Hiến chương nêu rõ rằng Trump, với tư cách chủ tịch hội đồng, sẽ giữ quyền tối cao về việc “thông qua các nghị quyết và thông tư” theo ý mình.
Tính đến nay, trong các thành viên Liên minh Châu Âu mới chỉ có hai nước duy nhất là Hungary và Bulgaria nhận lời tham gia. Thủ tướng dân tuý cực hữu Viktor Orban của Hungary bấy lâu nay vẫn là một người ủng hộ Trump. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron là một trong số những nguyên thủ đã từ chối lời mời gia nhập – Trump đáp trả với lời đe dọa sẽ tăng mạnh thuế suất nhập khẩu đối với rượu vang và sâm banh Pháp.
Trump cũng từng ngỏ ý mời Canada một ghế thường trực trong hội đồng. Nhưng ông ta rút lại lời mời sau khi Thủ tướng Canada Marky Carney có bài phát biểu tại Davos. Dù không nêu đích danh Trump hay Hoa Kỳ, ông Carney nói rằng LHQ và các tổ chức đa phương khác đang bị đe dọa, và chỉ trích gay gắt việc các cường quốc dùng sức ép kinh tế đối với các nước nhỏ hơn. Ông Carney cũng kêu gọi các nước tầm trung hãy đoàn kết để chống lại nguy cơ bị các cường quốc bắt nạt.
Ban đầu Hội đồng Hòa bình có mục tiêu giám sát việc quản trị Dải Gaza sau hơn hai năm giết chóc và phá hủy bởi các lực lượng của Israel, có sự đồng phạm của Hoa Kỳ, khiến ít nhất là 70.000 người dân Palestine bị chết. Hiến chương của Hội đồng này không hề nhắc tới Gaza. Nhưng Gaza lại là tâm điểm của một sự kiện bên lề ở Davos, do Jared Kushner - con rể ông Trump, cầm trịch. Kushner sẽ là một thành viên của “Ban Điều hành Gaza” – một cơ quan trực thuộc dưới Hội đồng Hòa bình.
Kushner vẽ ra một viễn cảnh siêu thực về một “Tân Gaza” hoàn hảo với các tòa tháp văn phòng lấp lánh và các bãi biển tinh khôi nêm chặt du khách. Ban Điều hành Gaza chẳng có một người Palestine nào nhưng có cựu Thủ tướng Anh, ông Tony Blair, nhà đại diện đàm phán của chính quyền Trump, ông Steve Witkoff, và các quan chức cấp cao của Thổ Nhĩ Kỳ và Qatar.
Thay vì nộp tấm séc 1 tỷ đô cho Trump, chính phủ các quốc gia nên hợp tác với nhau để bảo vệ LHQ và các định chế khác đã được thiết lập nhằm bảo vệ nhân quyền và luật nhân đạo quốc tế, nền pháp chế toàn cầu, và hệ thống truy cứu trách nhiệm. Họ nên vận dụng tất cả các nguồn lực sẵn có để chống lại các hành động phi nghĩa của Hoa Kỳ như lệnh cấm vận của Trump nhằm vào các quan tòa và thẩm phán ICC, vào một đặc sứ của LHQ, và các nhóm nhân quyền nổi tiếng của Palestine. Các quốc gia cũng cần gây sức ép truy cứu trách nhiệm về các tội phạm quốc tế nghiêm trọng do các bên tham chiến gây ra, dù là ở Gaza, Sudan, Ukraine, Myanmar hay ở bất cứ nơi nào khác.
Không làm đến mức đó được tức là sẽ trao cho Trump một chiến thắng nguy hiểm và tạo cho ông ta cùng với cái hội đồng của ông ta cơ hội vượt mặt LHQ và các tổ chức quốc tế thiết yếu khác. Đúng là LHQ có những vấn đề riêng, kể cả trong việc bảo vệ nhân quyền. Nhưng vẫn đáng để củng cố gìn giữ chứ không phải thay thế nó bằng một câu lạc bộ của những kẻ vi phạm nhân quyền và nghi can tội phạm chiến tranh.
