Ελλάδα

Η κατάσταση του κράτους δικαίου επιδεινώθηκε στην Ελλάδα λόγω ενεργειών της κυβέρνησης που υπονομεύουν τους δημοκρατικούς θεσμούς και παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένης της παρέμβασης στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και των επιθέσεων κατά της κοινωνίας των πολιτών. Η έλλειψη λογοδοσίας για το θανατηφόρο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη το 2023 αποκάλυψε ευρύτερες αδυναμίες του κράτους δικαίου και προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις. Συνεχίστηκαν οι παραβιάσεις των δικαιωμάτων των αιτούντων άσυλο και των μεταναστών, συμπεριλαμβανομένων των επαναπροωθήσεων, των ανεπαρκών συνθηκών υποδοχής και της κυβερνητικής πολιτικής που αφορά αναστολή της πρόσβασης στο άσυλο για ορισμένους νεοαφιχθέντες.

Ελευθερία των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης

Για τέταρτη συνεχή χρονιά η Ελλάδα κατέλαβε την τελευταία θέση στην ΕΕ στον δείκτη ελευθερίας του τύπου της οργάνωσης «Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα» (RSF), γεγονός που αντικατοπτρίζει το εχθρικό περιβάλλον για τους δημοσιογράφους. Οι δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν συνεχείς προκλήσεις, όπως εκφοβισμό και παρενόχληση, κρατική παρακολούθηση, καταχρηστικές αγωγές (γνωστές ως SLAPP, στρατηγικές αγωγές κατά της συμμετοχής του κοινού) και κυβερνητική παρέμβαση. Όλα αυτά συμβάλλουν στην αυτολογοκρισία.

Τον Ιούλιο ένας συνασπισμός μη κυβερνητικών οργανώσεων προέτρεψε τον πρωθυπουργό να αντιμετωπίσει τα επίμονα προβλήματα που αφορούν την ελευθερία του Τύπου, όπως η κρατική παρακολούθηση, οι αγωγές SLAPP και η πίεση της κυβέρνησης κατά της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης. Η ελληνική κυβέρνηση δεσμεύτηκε να εφαρμόσει την οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά των SLAPP με τρόπο που θα ισχύει και για τις καταχρηστικές αγωγές οι οποίες ασκούνται στην Ελλάδα.

Τον Απρίλιο, στην τέταρτη επέτειο της δολοφονίας του δημοσιογράφου Γιώργου Καραϊβάζ, οι οργανώσεις για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και για τους δημοσιογράφους ανανέωσαν το αίτημά τους για δικαιοσύνη, προειδοποιώντας ότι η συνεχιζόμενη ατιμωρησία απλώνει σκιές στο τοπίο των μέσων ενημέρωσης.

Τον Απρίλιο ένα δικαστήριο της Αθήνας απέρριψε σε μεγάλο βαθμό την αγωγή για δυσφήμιση που είχε ασκήσει ο πρώην κυβερνητικός αξιωματούχος Γρηγόρης Δημητριάδης εναντίον δημοσιογράφων και ενός μέσου ενημέρωσης, σχετικά με την αποκάλυψη εκ μέρους τους του υποτιθέμενου ρόλου του στο σκάνδαλο παρακολούθησης Predator. Ωστόσο, το δικαστήριο έκρινε ότι ένας τίτλος του μέσου συνιστούσε «απλή δυσφήμιση», μια απόφαση κατά της οποίας έχει προσφύγει η εν λόγω εφημερίδα. 

Κράτος Δικαίου

Οι πανελλαδικές διαδηλώσεις τον Ιανουάριο και τον Μάρτιο για το θανατηφόρο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη το 2023 ανέδειξαν τη βαθιά οργή για την έλλειψη λογοδοσίας σχετικά με το δυστύχημα, καθώς η υπόθεση έφερε στο φως ευρύτερες αδυναμίες του κράτους δικαίου. Μια δημοσκόπηση που πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο  έδειξε ότι πάνω από το 80% των Ελλήνων δεν έχει εμπιστοσύνη στην ικανότητα του δικαστικού συστήματος να αποκαλύψει την αλήθεια για την καταστροφή, η φήμη του οποίου έχει αμαυρωθεί από κατηγορίες  για  συγκάλυψη  εκ μέρους της κυβέρνησης.

Τον Ιούνιο, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία παρέπεμψε δύο πρώην υπουργούς  στο ελληνικό κοινοβούλιο για υποτιθέμενη ποινική εμπλοκή τους σε μεγάλη απάτη κατά της ΕΕ. Η εισαγγελία άσκησε κριτική για τον ελληνικό νόμο περί ευθύνης υπουργών, που παραχωρεί στη βουλή την αποκλειστική εξουσία έρευνας και δίωξης των υπουργών, με αποτέλεσμα οι υποθέσεις να μην καταλήγουν στα ποινικά δικαστήρια.

Παρακολουθήσεις

To σκάνδαλο κατασκοπευτικού λογισμικού «Predatorgate», το οποίο αφορούσε κυβερνητικές παρακολουθήσεις δημοσιογράφων και πολιτικών, συνέχισε να εγείρει ανησυχίες για το κράτος δικαίου ενώ κανείς δεν έχει αναλάβει την ευθύνη μέχρι σήμερα.

Η δίκη των τεσσάρων στελεχών των οποίων οι εταιρείες ανέπτυξαν και προώθησαν εμπορικά το κατασκοπευτικό λογισμικό Predator ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο. Μέχρι σήμερα, αποτελεί τη μοναδική ποινική λογοδοσία σε σχέση με το συγκεκριμένο σκάνδαλο. 

Μία κοινή έρευνα των ΜΜΕ που πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο ανέδειξε τη διαδεδομένη και, ενδεχομένως, δυσανάλογη χρήση συστημάτων παρακολούθησης από την Ελλάδα για τον έλεγχο της μετανάστευσης στα σύνορά της και στους καταυλισμούς προσφύγων, προκαλώντας ανησυχίες σχετικά με την προστασία της ιδιωτικής ζωής και τις διακρίσεις.

Επιθέσεις κατά της κοινωνίας των πολιτών

Κατά τη σύνταξη της παρούσας έκθεσης, η ομάδα CIVICUS, μία μη κυβερνητική οργάνωση που αξιολογεί τις πολιτικές ελευθερίες παγκοσμίως, συνέχιζε να κατατάσσει τον χώρο της Κοινωνίας των Πολιτών της Ελλάδας στην κατηγορία «παρεμποδιζόμενος». 

Τον Μάιο, ο Επίτροπος για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Συμβουλίου της Ευρώπης, απεύθυνε προειδοποίηση για την παρενόχληση των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκ μέρους των ελληνικών αρχών και τις κάλεσε να τερματίσουν κάθε μορφή ποινικοποίησης των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. 

Τον Αύγουστο η ειδική εισηγήτρια του ΟΗΕ για τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εξέφρασε ανησυχίες σχετικά με  μία πρόταση για τη διαγραφή μη κυβερνητικών οργανώσεων από το επίσημο μητρώο, εάν αυτές αμφισβητήσουν νομικά ή αντιταχθούν στις μεταναστευτικές πολιτικές της κυβέρνησης. Η διαγραφή τους από το μητρώο θα τους στερήσει την πρόσβαση σε χρηματοδότηση από την ΕΕ και την κυβέρνηση.

Η ποινική δίωξη κατά των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Παναγιώτη Δημητρά και Τόμι Όλσεν για την αποκάλυψη των παραβιάσεων στα ελληνικά σύνορα εξακολουθεί να υφίσταται τη στιγμή σύνταξης του παρόντος, ενώ ο Δημητράς εξακολουθεί να τελεί υπό περιοριστικά μέτρα απαγόρευσης εξόδου από τη χώρα.

Η δίκη για κακούργημα εναντίον 24 εργαζομένων σε ανθρωπιστικές οργανώσεις ξεκίνησε τον Δεκέμβριο και αποτελεί συνέχεια σε ό,τι η έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου χαρακτήρισε ως «τη μεγαλύτερη υπόθεση ποινικοποίησης της αλληλεγγύης στην Ευρώπη». Οι κατηγορούμενοι αντιμετωπίζουν πιθανές ποινές έως και 20 ετών φυλάκισης για τις προσπάθειές τους το 2018 να διασώσουν αιτούντες άσυλο και μετανάστες. Πολλοί από τους ίδιους κατηγορούμενους αθωώθηκαν από κατηγορίες για πλημμελήματα στην ίδια υπόθεση, το 2024.

Μετανάστες και αιτούντες άσυλο

Τον Ιούλιο η κυβέρνηση ανέστειλε για τρεις μήνες τη δυνατότητα χορήγησης ασύλου σε άτομα που έφταναν με πλοίο από τη Βόρεια Αφρική, επιτρέποντας την άμεση επιστροφή τους χωρίς την καταγραφή τους. Ο Επίτροπος του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα  και η Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες καταδίκασαν το μέτρο ως παραβίαση του διεθνούς και του κοινοτικού δικαίου.

Ένας νόμος  που ψηφίστηκε τον Σεπτέμβριο εισήγαγε ποινές φυλάκισης από δύο έως πέντε έτη για τους απορριφθέντες αιτούντες άσυλο που δεν εγκαταλείπουν την Ελλάδα.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) εξέδωσε επανειλημμένα προσωρινά μέτρα σχετικά με την αναστολή της χορήγησης ασύλου, διατάσσοντας την Ελλάδα να επιτρέψει στους αιτούντες πρόσβαση στο άσυλο και να τους προστατεύσει από την απέλαση έως ότου οι υποθέσεις τους εξεταστούν από τα εθνικά δικαστήρια.

Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου 41.271 αιτούντες άσυλο και μετανάστες είχαν φτάσει στην Ελλάδα μέσω Αιγαίου, χερσαίων συνόρων με την Τουρκία ή από τη Βόρεια Αφρική προς τα νησιά της Κρήτης και της Γαύδου, τα οποία αναδείχθηκαν σε σημαντικά σημεία εισόδου για τους μετακινούμενους πληθυσμούς.

Η κατακόρυφη αύξηση των αφίξεων στην Κρήτη και στη Γαύδο επιβάρυνε υπερβολικά τις τοπικές αρχές, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να στεγάζονται σε άτυπους και ακατάλληλους προσωρινούς χώρους, υπό ανθυγιεινές συνθήκες.

Σε μια ιστορική εξέλιξη τον Μάιο  ο εισαγγελέας του Ναυτικού Δικαστηρίου της Ελλάδας κατέληξε στο συμπέρασμα ότι 17 αξιωματικοί της Ελληνικής Ακτοφυλακής —συμπεριλαμβανομένου του τότε αρχηγού της Ελληνικής Ακτοφυλακής— θα πρέπει να αντιμετωπίσουν κατηγορίες για κακουργήματα σε σχέση με το ναυάγιο της Πύλου  τον Ιούνιο του 2023, στο οποίο εκτιμάται ότι έχασαν τη ζωή τους 650 άτομα. Η απαγγελία κατηγοριών  επεκτάθηκε περαιτέρω τον Νοέμβριο με την προσθήκη ποινικών κατηγοριών εναντίον τεσσάρων επιπλέον ανώτερων αξιωματικών, μεταξύ των οποίων και του σημερινού Αρχηγού της Ελληνικής Ακτοφυλακής.

Τον Μάιο ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης άσκησε κριτική κατά της Ελλάδας για τις συνεχείς αναφορές σχετικά με επιστροφές, με συνοπτικές διαδικασίες, στα χερσαία και θαλάσσια σύνορά της, καλώντας τις αρχές να υιοθετήσουν μια προσέγγιση «μηδενικής ανοχής» έναντι τέτοιων πρακτικών και να διασφαλίσουν την άμεση διερεύνηση των καταγγελιών και τη λογοδοσία εκ μέρους των υπευθύνων.

Τον Απρίλιο έγινε γνωστό ότι η Frontex, η υπηρεσία συνοριακής φύλαξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διεξήγαγε έρευνα που αφορά την Ελλάδα για 12 υποθέσεις πιθανών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε σχέση με τις επαναπροωθήσεις.

Σε απόφαση που εξέδωσε τον Ιανουάριο, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η Ελλάδα είχε παραβιάσει τα δικαιώματα ενός αιτούντος άσυλο στο πλαίσιο μιας «συστηματικής» πρακτικής επαναπροώθησης υπηκόων τρίτων χωρών από την περιοχή του Έβρου προς την Τουρκία.

Το Συμβούλιο της Επικρατείας, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο, ακύρωσε τον Μάρτιο μια κυβερνητική απόφαση που χαρακτήριζε την Τουρκία ως ασφαλή τρίτη χώρα για τους αιτούντες άσυλο. Τον Απρίλιο η κυβέρνηση επανέφερε μια παρόμοια απόφαση, αψηφώντας  την απόφαση του δικαστηρίου.

Μια συμμαχία 11 μη κυβερνητικών οργανώσεων  προειδοποίησε τον Οκτώβριο  για τις άσχημες συνθήκες υποδοχής στα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ Κέντρα Ελεγχόμενης Πρόσβασης στα νησιά του Αιγαίου.

Παιδιά μεταναστών

Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, στις αρχές Σεπτεμβρίου υπήρχαν 1.795 ασυνόδευτα παιδιά μεταναστών στην Ελλάδα. 

Μια έρευνα των μέσων ενημέρωσης τον Μάρτιο αποκάλυψε ότι τα ασυνόδευτα παιδιά μεταναστών ζουν σε άθλιες συνθήκες, αντιμετωπίζοντας υπερπληθυσμό, συστηματική παραμέληση και παρατεταμένη κράτηση σε δομές στο Αιγαίο. 

Το ΕΔΔΑ έλαβε προσωρινά μέτρα  τον Ιούνιο για 45 ασυνόδευτα παιδιά σε έναν καταυλισμό στη Σάμο, επισημαίνοντας ότι οι αρχές δεν τα προστάτευαν.

Σε δύο ξεχωριστές αποφάσεις  τον Ιούνιο το ΕΔΔΑ καταδίκασε την Ελλάδα για παραβίαση των δικαιωμάτων 39 ασυνόδευτων παιδιών, καθώς το 2019 και το 2020 δεν τους παρείχε κατάλληλες συνθήκες υποδοχής και τα κράτησε σε αστυνομικά τμήματα και άλλες εγκαταστάσεις.

Δικαιώματα των Γυναικών

Η επίμονη ανισότητατων φύλων σε θέματα ηγεσίας και αμοιβών, γυναικοκτονιών και ευρέως διαδεδομένης έμφυλης βίας παραμένουν τα πιο επείγοντα ζητήματα.

Ένας νόμος που ψηφίστηκε τον Ιανουάριο αυξάνει τις ποινές για την ενδοοικογενειακή βία, αλλά επικρίθηκε από την κοινωνία των πολιτών και τους βουλευτές της αντιπολίτευσης επειδή δεν εστιάζει επαρκώς στην πρόληψη.

Επιπλέον, τον Ιούνιο ξεκίνησε η δίκη για τη δολοφονία της Κυριακής Γρίβα το 2024, η οποία μαχαιρώθηκε θανάσιμα έξω από αστυνομικό τμήμα της Αθήνας, αφού της αρνήθηκαν προστασία. Η υπόθεση αυτή ανέδειξε τις αδυναμίες της αστυνομίας στην αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας. Μια εισαγγελέας της Αθήνας άσκησε δίωξη τον Ιανουάριο εναντίον τεσσάρων αστυνομικών για παράλειψη του καθήκοντός τους να την προστατεύσουν.

Σεξουαλικός Προσανατολισμός και Ταυτότητα Φύλου

Η ελληνική κυβέρνηση τροποποίησε τον αστικό κώδικα τον Απρίλιο, απαγορεύοντας στα ομόφυλα ζευγάρια ανδρών και στους άγαμους άνδρες να αποκτούν παιδιά μέσω παρένθετης μητρότητας.

Ρατσισμός και Μισαλλοδοξία

Τον Ιούλιο το Δίκτυο Καταγραφής Ρατσιστικής Βίας προειδοποίησε ότι ο αρνητικός δημόσιος λόγος για τη μετανάστευση, που τροφοδοτείται από πολιτικούς ηγέτες και τα μέσα ενημέρωσης, νομιμοποιεί την ξενοφοβία και ενέχει τον κίνδυνο κλιμάκωσης της ρατσιστικής βίας.

Ο Επίτροπος του Συμβουλίου της Ευρώπης επέκρινε την Ελλάδα τον Ιούνιο  για την ανεπαρκή αντιμετώπιση της αστυνομικής βίας, του ρατσισμού και των διακρίσεων κατά των Ρομά, οι περισσότεροι από τους οποίους ζουν σε συνθήκες φτώχειας και σε ακατάλληλες συνθήκες στέγασης σε διαχωρισμένους οικισμούς.