د ۲۰۲۶ کال د اګست ۱۵مه د هغې ورځې پنځمه کلیزه ده چې طالبان بېرته په افغانستان کې واک ته ورسېدل. په تېرو پنځو کلونو کې د طالبانو ورځ تر بلې سختو او ځپونکو تګلارو افغانستان د نړۍ له تر ټولو ژورو بشري حقونو له بحرانونو څخه په یوه بدل کړی دی، چې تر ټولو ډېر زیان یې ښځو او نجونو ته اوښتی دی.
طالبانو له واک ته رسېدو لږه موده وروسته، ښځې او نجونې له منځنیو او لوړو زده کړو منع کړې. همدارنګه پر ښځو د کار، د بیان د ازادۍ او له کوره د وتلو په برخه کې سخت محدودیتونه ولګول شول، چې له امله یې بشري مرستندویه بنسټونه هم له ښځو سره د مرستو رسولو له جدي ستونزو سره مخامخ شول. خبریالان، مدني فعالان او هغه کسان چې د طالبانو منتقدین ګڼل کېږي، له ګواښونو، خپلسرو نیونو، غیرقانوني توقیف او شکنجې سره مخ شوي دي. د پخواني حکومت د امنیتي ځواکونو سلګونه غړي په جبري ورکېدو او له محکمې پرته په وژنو کې قرباني شوي دي.
افغانان د اوږدې مودې له بشري ناورین سره هم مخ دي. افغانستان ته د ډېری بهرنۍ مرستې له بندېدو وروسته، د هېواد نږدې نیمایي وګړي د خوړو او روغتیايي مرستو محتاج شوي دي. له ۳.۷ میلیونو څخه ډېر ماشومان له شدیدې خوارځواکۍ سره مخامخ دي، او روغتیايي خدمتونه هم په جدي توګه کمزوري شوي دي. له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو پراخه جبري ستنېدو دغه ناورین نور هم ژور کړی دی، ځکه ډېری بېرته ستانه شوي کسان نه د اوسېدو مناسب ځای لري او نه هم د ژوند د دوام لپاره د عاید یا معیشت کومه سرچینه لري.
له پاکستان سره د وسلهوالې شخړې بیا پیل، او د اسلامي دولت ډلې له لوري پرلهپسې بریدونو، د سلګونو ملکي وګړو د مرګ او ژوبلې لامل شوي دي.
سره له دې چې د تېرو څو لسیزو د جګړو پر مهال د ټولو ښکېلو خواوو د سرغړونو لپاره نږدې هېڅ ډول حساب ورکونه نه ده شوې، خو په ۲۰۲۵ کال کې د عدالت د تأمین هڅو نوی ځواک وموند. د جرمونو نړیوالې محکمې د نیولو حکمونه صادر کړل او ملګرو ملتونو د څېړنې یو ځانګړی بنسټ جوړ کړ، چې دا دواړه د عدالت د تأمین په برخه کې مهم پرمختګونه بلل کېږي.
لاندې د بشري حقونو د څار سازمان د هغو راپورونو لنډیز وړاندې شوی چې د تېرو پنځو کلونو په ترڅ کې یې خپاره کړي دي.
1
اګست ۲۰۲۱، یو هېواد په یوه شپه کې بدل شو
کله چې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې طالبان کابل ته ننوتل، افغانستان په نږدې یوه شپه کې په بشپړه توګه بدل شو. زرګونه کسان د وتلو په بېړنۍ هڅه کې د کابل هوايي ډګر ته څیرمه راټول شول. خبریالان، د مدني ټولنې فعالان، د بشري حقونو مدافعین، د پخواني حکومت کارکوونکي، د ښځینه قاضیانو په ګډون، او هغه کسان چې له لوېدیځو حکومتونو سره یې کار کړی و، د غچ اخیستنې له وېرې سره مخ وو. که څه هم د طالبانو مشرانو په لومړیو کې د خلکو د حقونو د درناوي ژمنې وکړې، خو ډېر ژر د ګواښونو، د کورونو د پلټنو او نورو راپورونو دغو ژمنو ته زیان ورساوه.
نور ولولئ: افغانستان: د طالبانو د حقونو په اړه ژمنې اندېښنې راپاروي
2
«ستاسې په څېر کسانو ته هېڅ بښنه نشته»
له واک ته رسېدو وروسته، طالبانو د پخواني حکومت د امنیتي ځواکونو پر غړو، سره له دې چې په عامه توګه یې د عمومي بښنې اعلان کړی و، د غچ اخیستنې وژنې ترسره کړې. د بشري حقونو د څار سازمان د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د محکمې له پرېکړې پرته وژنې او جبري ورکېدنې مستندې کړې دي.
نور ولولئ: «ستاسې په څېر کسانو ته هېڅ بښنه نشته»
3
طالبانو پر رسنیو سخت محدودیتونه ولګول
طالبانو له واک ته رسېدو سره سم، پر خپلواکو رسنیو سخت بندیزونه ولګول. طالب ځواکونو خبریالان ووهل او توقیف یې کړل، د راپور ورکولو لپاره یې محدودیتونه وضع کړل او د رسنیو دفترونه یې تر څار لاندې راوستل. په سلګونو رسنۍ وتړل شوې، مالي سرچینې یې وچې شوې، او ګڼ خبریالان یا له هېواده ووتل او یا یې خپل کار پرېښود. ښځینه خبریالانې تر ټولو ډېرې اغېزمنې شوې. ډېری یې له رسنیو وشړل شوې یا د خپرونو له وړاندې کولو منع شوې. د مدني فضا د پرلهپسې تنګېدو له امله، خپلواک ژورنالېزم ورځ تر بلې له لا ډېرو ستونزو سره مخ شو.
نور ولولئ: افغانستان: طالبانو د رسنیو ازادي تر پښو لاندې کړې ده
4
پر نجونو د منځنیو زده کړو بندیز
طالبانو د ۲۰۲۲ کال په مارچ میاشت کې د نجونو پر منځنیو زده کړو بندیز ولګاوه، چې د یوه بشپړ نسل راتلونکی یې تر اغېز لاندې راوست. هغو نجونو چې هیله یې لرله ډاکټرانې، ښوونکې، انجنیرانې یا خبریالانې شي، اړې شوې چې له شپږم ټولګي وروسته په کورونو کې پاتې شي.
نور ولولئ: د افغان نجونو زده کړې: «فکر نه کوم چې راتلونکی ولرم
5
هغه ښځې چې مقاومت یې وکړ، له ناوړه چلند او شکنجې سره مخ شوې
د طالبانو تر واکمنۍ لاندې، افغانې ښځینه معترضانې د مقاومت مهم سمبول وګرځېدې. هغوی په کابل، هرات، بامیان او د هېواد په نورو ولایتونو کې د خپلو حقونو د غوښتنې لپاره لاریونونه وکړل. طالبانو د دغو اعتراضونو په وړاندې له زور، وهلو ټکولو، ګواښونو او خپلسرو نیونو څخه کار واخیست.
ځینې ښځې ونیول شوې، له بهرنۍ نړۍ سره له هر ډول اړیکې پرته توقیف شوې، د اجباري اعتراف لپاره پرې فشار واچول شو، او خبرداری ورکړل شو چې بیا به هېڅکله اعتراض نه کوي. «ډوډۍ، کار، ازادي» د هغو افغان ښځو د مبارزې شعار شو چې د څارنې، ګواښونو او نیونو سربېره یې خپلو اعتراضونو ته دوام ورکړ. د هغوی مقاومت لا هم څرګندوي چې افغان ښځو د خپلو حقونو د ترلاسه کولو لپاره د رهبرۍ رول لوبولی او خپلې غوښتنې یې په زړورتیا مطرح کړې دي.
نور ولولئ: افغانستان: ښځینه معترضانې د طالبانو د ناوړه چلند کیسې بیانوي
6
افغانستان له بشري ناورین سره مخ شو
د طالبانو له واکمنېدو وروسته، د بهرنۍ مالي مرستې او ملاتړ له بندېدو سره د افغانستان اقتصادي سقوط او بشري ناورین لا پسې ژور شو. د عامه خدمتونو بودجه په شدیده توګه کمه شوه او د بهرنیو ځواکونو له وتلو سره زرګونه کاري فرصتونه له منځه ولاړل. له همدې امله، ډېرې کورنۍ بېوزلۍ ته ولوېدې او د ژوندي پاتې کېدو لپاره اړې شوې چې خپلې ورځنۍ خوړو ته هم کمښت ورکړي.
د ښځینه مرستندویه کارکوونکو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونو بشري مرستندویه ادارو ته دا لا ستونزمنه کړه چې ښځو او نجونو ته مرستې ورسوي، سره له دې چې هغوی تر بل هر وخت ډېرو مرستو ته اړتیا لرله. لوږه، بېوزلي او د مخنیوي وړ ناروغۍ د میلیونونو افغانانو د ورځني ژوند برخه وګرځېدې.
نور ولولئ: د افغانستان په بشري ناورین کې سختې پرېکړې
7
افغانستان: طالبانو هغه افغانان چې د جنسیتي هویت له پلوه د الجيبيټي (LGBT) ډلې پورې تړاو لري په نښه کړي دي.
له واک ته رسېدو وروسته، هغه افغانان چې د همجنسپالنې، دوهجنسپالنې یا جنسیتي هویت له پلوه د الجيبيټي (LGBT) ډلې پورې تړاو لري، له لا ډېرو ګواښونو او ناوړه چلند سره مخ شول. ډېرو یې هڅه وکړه چې له هېواده ووځي. د بشري حقونو د څار سازمان د دغو کسانو پر وړاندې د ګواښونو، وهلو ټکولو، جنسي تاوتریخوالي او همدارنګه د طالبانو له خوا د خپلسرو نیونو پېښې مستندې کړې دي.
8
د جنسیت پر بنسټ د ځورونې د بشریت ضد جرم
طالب چارواکو د قوانینو، فرمانونو او کړنلارو داسې یو نظام رامنځته کړی چې په قصدي ډول ښځې او نجونې یوازې د خپل جنسیت له امله له خپلو اساسي حقونو بې برخې کوي. د بشري حقونو د څار سازمان دې پایلې ته رسېدلی چې د حقونو دغه پراخ او سیستماتیک نقض د جنسیت پر بنسټ د ځورونې د بشریت ضد جرم ګڼل کېږي.
د طالبانو د «امر بالمعروف او نهی عن المنکر» قانون، چې د ۲۰۲۴ کال په اګست کې تصویب شو، د ښځو پر تګ راتګ، لباس، وینا، کار او په ټولنیز ژوند کې پر ګډون لګېدلي محدودیتونه لا نور هم پیاوړي کړل. همدارنګه، د جزایي اجراآتو نوی قانون د ځپنې او تبعیض کچه نوره هم لوړه کړې ده، چې له کورني تاوتریخوالي څخه د ژغورل شویو کسانو د قانوني خوندیتوب کمزوري کول او د ښځو پر خپلواکۍ د طالبانو د کنټرول لا پیاوړتیا هم پکې شامله ده.
د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۸مه، د جرمونو نړیوالې محکمې د طالبانو د دوو لوړپوړو مشرانو د نیولو حکمونه صادر کړل. دا حکمونه د ښځو، نجونو او هغو کسانو پر وړاندې چې د دودیزو جنسیتي معیارونو سره سمون نه لري، د جنسیت پر بنسټ د ځورونې د بشریت ضد جرم د تورونو پر بنسټ صادر شوي دي.
نور ولولئ: افغانستان: د طالبانو له خوا د جنسیت پر بنسټ د بشریت ضد جرمونه
9
طالبانو تورن وسلهوال اعدام او په جبري ډول ورک کړل
طالبانو هغه کسان په نښه کړي چې د اسلامي دولت ډلې سره یې د تړاو ادعا پرې شوې ده. د بشري حقونو د څار سازمان د هغو پېښو اسناد راټول کړي چې پکې طالبان د محکمې له پرېکړې پرته اعدامونه او جبري ورکېدنې ترسره کړې دي. هغه کسان چې د طالبانو له خوا نیول کېږي، په عمومي ډول نه وکیل ته لاسرسی لري او نه هم له خپلو کورنیو سره د اړیکې حق ورکول کېږي.
نور ولولئ: افغانستان: طالبانو تورن وسلهوال اعدام او «ورک» کړي دي
10
افغانان د روغتیايي خدمتونو د نشتوالي له امله ژوند له لاسه ورکوي
د افغانستان د روغتیايي نظام بحران د اقتصادي سقوط، د بهرنۍ مرستې د کمېدو او د طالبانو د محدودیتونو له تر ټولو څرګندو پایلو څخه شو. د مالي سرچینو د کمښت له امله، ډېری روغتیايي مرکزونه له اړینو درملو او طبي تجهیزاتو بې برخې دي. د هغو کورنیو لپاره چې لا دمخه د خوړو د برابرولو له ستونزو سره مخ دي، د درملو بیه ډېر وخت د درملنې او ژوندي پاتې کېدو تر منځ په یوه سخته انتخاب بدلېږي.
ښځې له طالبانو مخکې هم اړینو روغتیايي خدمتونو او معلوماتو ته د لاسرسي له ستونزو سره مخ وې، خو د ۲۰۲۱ کال له اګست راهیسې په ډېرو ولایتونو کې نور خنډونه هم ور زیات شوي دي. ښځې او نجونې اړې دي چې د سفر پر مهال له ځان سره محرم ولري، او یوازې د ښځینه روغتیايي کارکوونکو له خوا معاینه کېدای شي. په همدې حال کې، طالبانو ښځې د هغو رسمي زده کړو له ترلاسه کولو منع کړې دي چې د روغتیايي مسلکونو لپاره اړینې دي. د دې پرېکړې پایله به دا وي چې په راتلونکي کې به د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د کمښت له امله ډېرې ښځې او نجونې له اړینو روغتیايي خدمتونو بې برخې پاتې شي.
لاندې نور ولولئ: «د راتلونکو کلونو لپاره یو ناورین»
11
افغان کډوال په زور افغانستان ته ستانه کړل شول
د افغانستان دوو ګاونډیو هېوادونو، پاکستان او ایران، نږدې پنځه میلیونه افغانان یا وشړل او یا یې په زور افغانستان ته ستانه کړل. ترکیې هم د خپلو پولو پر سر ګڼ افغانان بېرته اړولي او ډېری یې پرته له دې چې د نړیوال خوندیتوب غوښتنې یې په سمه توګه وڅېړل شي، مستقیم افغانستان ته ایستلي دي.
په اروپا کې، جرمني طالبانو ته اجازه ورکړې چې خپل استازي دغه هېواد ته ولېږي څو د افغانانو د ایستلو بهیر اسانه کړي. د ۲۰۲۶ کال په جون میاشت کې د اروپایي ټولنې چارواکو هم په بروکسل کې د طالبانو له یوه پلاوي سره وکتل او د اروپایي ټولنې له غړو هېوادونو څخه د افغانانو د جبري ستنولو پر موضوع یې خبرې وکړې.
جبري ستنول د نړیوال اصل خلاف دي چې له مخې یې هېڅوک باید داسې ځای ته ونه لېږل شي چې هلته د ځورونې، شکنجې یا نورو جدي زیانونو له ګواښ سره مخ وي.
لاندې نور ولولئ پاکستان: جبري ستنول افغانان د ځورونې او بېوزلۍ له خطر سره مخ کوي
12
د درنو (سنګینو) نړیوالو جرمونو لپاره حساب ورکونه
د جرمونو نړیوالې محکمې (ICC) د ۲۰۲۵ کال په جولای میاشت کې د طالبانو د دوو لوړپوړو مشرانو د نیولو تاریخي حکمونه خپاره کړل. دغه حکمونه د ښځو، نجونو او هغو کسانو پر وړاندې چې د دودیزو جنسیتي معیارونو سره سمون نه لري، د جنسیت پر بنسټ د ځورونې د بشریت ضد جرم د تورونو پر بنسټ صادر شوي وو. دواړه کسان لا هم نه دي نیول شوي.
د جرمونو نړیوالې محکمې څارنوال د پخواني افغان حکومت د ځواکونو او د امریکا د ځواکونو په اړه د تحقیقاتو لومړیتوب کم کړ. له دې پرته، د افغانستان د څو لسیزو جګړو پر مهال د طالبانو، د پخواني افغان حکومت او نړیوالو ځواکونو، لکه بریتانیا، امریکا او اسټرالیا، له خوا د ترسره شویو جنګي جرمونو او د بشریت ضد جرمونو په اړه نږدې هېڅ ډول حساب
ورکونه نه ده شوې، که څه هم اسټرالیا په دې برخه کې محدود پرمختګ کړی دی.
حکومتونه باید د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو له خوا جوړ شوي خپلواک تحقیقاتي میکانیزم (IIMA) ملاتړ وکړي. دا میکانیزم د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر میاشت کې د جدي سرغړونو د څېړلو لپاره جوړ شو. د دې ماموریت د ټولو ښکېلو خواوو له خوا د تېرو او روانو نړیوالو جرمونو اړوند شواهد راټولول، منظمول او ساتل دي، څو په راتلونکي کې د جزایي محاکمو لپاره لازم اسناد برابر شي.
لاندې نور ولولئ: افغانستان: د جنسیت پر بنسټ د ځورونې او نورو درنو جرمونو لپاره حساب ورکونه اړینه ده.
د افغانستان د بشري حقونو او بشري ناورینونو کچه پراخه او ژوره ده. په تېرو پنځو کلونو کې پر دې اوږده کړاوونو د ظلم او درد نوې پاڼې هم ورزیاتې شوې دي. د دې ناورین یوه برخه هغه زیانونه دي چې په انځورونو کې نه ښکاري، لکه د زده کړو له لاسه وتلي کلونه، د میلیونونو نجونو د هیلو او راتلونکي محدودېدل، د خپلسرو نیونو، شکنجې او جبري ورکېدو دوامداره اغېزې، د تېرو جرمونو لپاره د عدالت نشتوالی، او د کډوالو لپاره د لازم خوندیتوب نشتوالی.
یوازې نړیواله غندنه بسنه نه کوي. حکومتونه باید:
- پر طالبانو فشار راوړي چې سمدستي د ښځو او نجونو پر حقونو ټول محدودیتونه پای ته ورسوي، په ځانګړي ډول د زده کړو، کار، تګ راتګ، د بیان ازادۍ او په ټولنیز ژوند کې د ګډون بندیزونه.
- د حساب ورکونې له هڅو ملاتړ وکړي، په ځانګړي ډول د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د نوي جوړ شوي خپلواک تحقیقاتي میکانیزم (IIMA) له کار، د جرمونو نړیوالې محکمې له روانو څېړنو، چې باید د افغانستان د ټولو ښکېلو خواوو له خوا د ترسره شویو درنو جرمونو پلټنه هم په عملي توګه رانغاړي، او همدارنګه د جرمني، کاناډا، اسټرالیا او هالنډ له هغې ګډې هڅې ملاتړ وکړي چې غواړي طالبان د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو د کنوانسیون د سرغړونې له امله حساب ورکوونکي وګرځوي.
- د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي دنده پرلهپسې وغځوي او ډاډ ترلاسه کړي چې هغه د خپلو مسؤلیتونو د ترسره کولو لپاره کافي امکانات او سرچینې لري.
- ډاډ ترلاسه کړي چې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري مرستو پلان په بشپړه توګه تمویل کېږي او مرستې ښځو، نجونو، معلولیت لرونکو کسانو او نورو زیانمنو ټولنو ته رسېږي.
- افغانستان ته ټول جبري ستنول ودروي او پر ځای یې افغان کډوالو، پناه غوښتونکو او مهاجرینو ته ملاتړ، خوندي او قانوني لارې برابرې کړي.