Skip to main content

Azərbaycan

2021-ci ildə baş verənlərin xülasəsi

Haqsız yerə həbsdə olan fəal Saleh Rüstəmovun azadlığa buraxılmasını tələb edən etirazçıları polis həbs edir. 01 dekabr 2021-ci il, Bakı, Azərbaycan.

© 2021 Azadliq Radiosu/RFERL

Keçən il Azərbaycan və Ermənistan arasında Dağlıq Qarabağ və ətraf ərazilərdə gedən 6 həftəlik müharibəyə son qoyan atəşkəs sazişinə tərəflər böyük miqyasda əməl etsə də, müharibədən sonrakı cəbhə xəttində vəziyyət həssas olaraq qalır. Tərəflər arasında vaxtaşırı silahlı qarşıdurmalar baş verir.

Atəşkəs sazişindən sonra Azərbaycan nəzarəti ələ aldığı ərazilərdə yenidənqurma işlərinə başlayıb. Bununla yanaşı de-fakto Qarabağ hökümətinin nəzarəti altında olan ərazilərdə etnik ermənilər cəbhə xətti yaxınlığında mal-qara və ya təsərrüfat işləri ilə məşğul olduqda yaralanma və ya əsir düşmə təhlükəsiylə üzləşirlər. Bu və digər məsələlər, o cümlədən Dağlıq Qarabağın uzunmüddətli statusunun müəyyən edilməsi tərəflərarası gərginliyi artırmaqla beynəlxalq iştirakçılığın vacibliyini zəruri edir.

Mart ayında, prezidentin imzaladığı əfv fərmanı ilə 40-a yaxın müxalifət fəalı, dindar, jurnalist, hüquq müdafiəçisi və siyasi motivlə həbs olunduğu güman edilən digər məhbuslar həbsdən azad edildi. Ancaq, hökumət müxalifəti və digər tənqidçi səsləri boğmağa davam etdiyinə görə çoxlu sayda insan saxta ittihamlarla hələ də həbsdə saxlanılır.

Müharibə başladığından bəri hakimiyyətlə siyasi müxalifət arasında gərginlik azalsa da hökumətin alternativ fikirlərə qarşı sərt mövqeyi dəyişməz olaraq qalıb. Qeyri-hökumət təşkilatlarının (QHT) müstəqil fəaliyyətini məhdudlaşdıran qanunlar hələ də qüvvədə qalır. 2021-ci il boyunca işgəncə və pis rəftara məruz qalma halları ilə bağlı çoxlu məlumatlar yayılmışdır.

Dağlıq Qarabağ – Minalanmış ərazilər və hərbi əsirlər

Avqust ayında, Baş Prokurorluq bəyan edib ki, atəşkəsdən öncə Erməni silahlı qüvvələrinin nəzarəti altında olan ərazilərə badırılmış piyada və tank əleyhinə minaların partlaması nəticəsində 23 mülki vətəndaş həlak olub, 36 nəfər isə yaralanıb. Ölənlərin arasında iyun ayının 4-də minaya düşərək həlak olan iki azərbaycanlı jurnalist və bir yerli məmur da var. Bildirilir ki, geri qaytarılmış yeddi rayonun demək olar ki, hər birində geniş miqyasda minalanmış ərazilər qalmaqdadır. (Ermənistana dair ölkə hesabatına bax). Piyada əleyhinə minaların yerləşdirilməsini qadağan edən beynəlxalq müqavilə nə Azərbaycan, nə də Ermənistan tərəfindən ratifikasiya edilib.

Covid-19 nəticəsində zərər görmüş təhsilin səviyyəsi müharibə dövründə daha da ağırlaşıb. Rəsmi məlumatlara görə, Ermənistanda ən az 71, Azərbaycanda isə 54 məktəb döyüşlərdə zərər görüb və dağıdılıb. Münaqişə zamanı məktəblərə dəyən zərərə baxmayaraq, Azərbaycan hələ də 112 ölkə tərəfindən imzalanmış silahlı münaqişələr zamanı təhsili qorumaq üçün nəzərdə tutulmuş Təhlükəsiz Məktəblər Beynəlxalq Bəyənnaməsinə qoşulmayıb.

Azərbaycan silahlı qüvvələri bir çox erməni müharibə əsirlərinə qarşı fiziki zorakılıq hallarına və alçaldıcı davranışlara yol verib. Human Rights Watch həmçinin erməni vətəndaşlara, o cümlədən yaşlı insanlara qarşı işgəncə və sui-istifadə faktlarını, habelə 2021-ci ilin əvvəllərində qanunazidd öldürmə hallarını (extrajudicial execution) sənədləşdirib.

2020-ci ildə və 2021-ci ilin əvvəlində erməni hərbi qüvvələrinin və mülki şəxslərinin qanunazidd öldürmə halları ilə bağlı iddialar üzə çıxıb. (Azərbaycan əsgərlərinin Ermənistan və Dağlıq Qarabağ qüvvələri tərəfindən işgəncələrə məruz qalması və qanunazidd öldürmə halları iddiaları ilə bağlı Ermənistan ölkə hesabatına nəzər sal).

2021-ci ildə Azərbaycan 100-dən çox erməni hərbi və mülkü əsirini geri qaytarıb. Sentyabr ayında Ermənistanın Ombudsman Aparatı qeyd edib ki, ən az 41 hərbi əsir və 4 mülkü vətəndaş Azərbaycanda həbsdə saxlanılır. Həbsdə saxlanılanların dəqiq sayı bəlli deyil. Azərbaycan hökuməti bu məhbusları hərbi əsir kimi tanımır.

Azərbaycan hakimiyyəti həbsdə qalan erməni hərbçilərini terrorçuluqda şübhəli bilsə də, məhkəmə prosesi zamanı onlardan bəzilərinə qarşı bu ittiham ləğv edilmiş və onlar daha sonra sərhədi qanunsuz keçmə və silah saxlamaqda ittiham edilmişlər. Bu əsirlərdən bir çoxu Ermənistanın iyun və iyul aylarında minalanmış ərazilərin xəritəsi verməsi qarşılığında Azərbaycanın azad etdiyi 30 hərbçisinin arasındadır.

Azərbaycan məhkəməsi bəzilərinin mülki vətəndaş olduğu bildirilən ən azı altı etnik erməniyə müxtəlif ittihamlarla azadlıqdan məhrum edib. İttihamlar arasına terror, casusluq və 1990-cı il Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan vətəndaşlarına işgəncə verilməsi ittihamları daxildir.

2020-ci ilin dekabr ayında beynəlxalq medianın verdiyi məlumata görə, Azərbaycan hakimiyyəti ölmüş erməni əsgərlərinin cəsədlərini təhqir etdiyinə və erməni qəbiristanlıqlarında məzar daşlarını dağıtdıqlarına görə dörd Azərbaycanlı hərbçini həbs edib. Bu hesabatın yayınlandığı zaman onlar istintaq təcridxanasında olublar və onlardan başqa heç kim müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyətə cəlb olunmayıb.

Siyasi Müxalifətin Təqibi

Yanvar ayında Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (AXCP) üzvü Niyaməddin Əhmədov qadağan olunmuş əşyaların alveri ilə bağlı yeni, şübhəli ittihamlarla üzləşib. Əhmədov 2020-ci ilin may ayından terrorizmi maliyyələşdirmə ittihamıyla həbsdədir. Belə ki, o, mühacirətdə yaşayan hökumət tənqidçisindən ölkədəki sabitliyi pozmaq və bir neçə siyasi xadimin qətli üçün pul vəsaiti almaqda ittham edilir. Əhmədov ona qarşı olan bu ittihamları rədd edir. İddialara görə, Əhmədovu AXCP lideri əleyhinə yalan ifadə verməyə məcbur etmək məqsədiylə polis onu saxlanma məntəqəsində döyüb. Oktyabr ayında məhkəmə Əhmədovu 13 il müddətinə azadlıqdan məhrum edib.

Aprel ayında AXCP fəalı Səid Məmmədzadə Bakuvi saxta xuliqanlıq ittihamı ilə 3 il yarım müddətinə azadlıqdan məhrum edilsə də, iyun ayında məhkəmə cəzanı şərti məhkum etmə ilə əvəz edib və o, məhkəmə zalından azadlığa buraxılıb.

İyun ayında məhkəmə 12 AXCP üzvünü, o cümlədən beş partiya rəhbərini – Fuad Qəhrəmanlı, Məmməd İbrahim, Bəxtiyar İmanov, Asif Yusifli və Ayaz Məhərrəmlini müharibədən əvvəlki bir aksiyada ictimai asayişi pozmaq və bir sıra digər ittihamlarda günahkar bilərək iki ildən dörd ilədək şərti cəzaya məhkum edib.

Fevral ayında AXCP sədrinin müavininin oğlu Mehdi İbrahimov Covid-19-u yaymaqda ittiham edilib və 15 ay şərti həbs cəzasına məhkum edilib.

Bu ilin martında Prezident İlham Əliyev 2020-ci ilin dekabrında Covid-19-u yaymaqda ittiham olunan və bir il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmiş AXCP üzvü Məhəmməd İmanlını əfv edib.

Həmçinin mart ayında polis müxalifət fəalı Laçın Vəliyevi narkotiklə bağlı saxta ittihamla həbs edib və onu AXCP rəhbərliyinə qarşı yalan ifadələr verməyə məcbur edib. Vəliyev təzyiq altında narkotik ittihamını qəbul edib. O, bu hesabat hazırlanarkən istintaq təcridxanasında saxlanılırdı.

Əlizamin Salayev, Saleh Rüstəmov, Aqil Məhərrəmov və Paşa Umudov saxta ittihamlarla həbs olunaraq hazırda həbsdə olan digər AXCP üzvləridir.

İyul ayında apelyasiya məhkəməsi müxalif Müsavat Partiyasının rəhbərlərindən biri olan Tofiq Yaqublunun ev dustaqlığını 30 aylıq şərti cəza ilə əvəz edib. Yaqublu 2020-ci ildə ədalətsiz şəkildə 4 il 3 ay müddətinə azadlıqdan məhrum edilməsinə etiraz əlaməti olaraq aclıq aksiyası keçirdiyi üçün səhhətində yaranan problemlərə görə ev dustaqlığında idi.

May ayında hökumət yönümlü olduğu bildirilən Azərbaycan Vəkillər Kollegiyası əvvəlki illərdə siyasi baxımdan həssas məhkəmə işlərində vəkil olduqlarına görə cəzalandırılaraq vəkillikdən məhrum edilmiş vəkil Şəhla Hümbətova və İradə Cavadovanın vəkillik fəaliyyətini yenidən bərpa edib.

İfadə Azadlığı

Mart ayında, məhkəmə bloqqerer Elçin Həsənzadə və fəal İbrahim Salamovu Mingəçevir şəhər Mənzil İstismar İdarəsinin rəisinə qarşı irəli sürdükləri korrupsiya və digər ittihamlara görə defamasiyada günahkar bilinərək 8 ay müddətinə azadlıqdan məhrum edib. Onlar noyabr ayında azadlığa buraxılıblar.

Fevral ayında apelyasiya məhkəməsi aşağı instansiya məhkəməsinin jurnalist Polad Aslanova qarşı dövlətə xəyanət hökmünü qüvvədə saxlayıb və o, 16 illik həbs cəzasını çəkməyə davam edir.

Mütəşəkkil Cinayətkarlıq və Korrupsiya Hesabatı Layihəsinin (OCCRP) iyul ayında açıqladığı hesabatında iddia edib ki, Azərbaycan hökuməti Pegasus nəzarət proqramından istifadə edərək mindən çox müstəqil fəal və jurnalistə qarşı casus proqramından istifadə edərək onların telefonlarına giriş əldə edib və gizli dinləyib. Araşdırmaçı jurnalist Xədicə İsmayılova və bloqqer Mehman Hüseynov dinlənilmiş fəal şəxslərin siyahısında olub.

Gender əsaslı zorakılıq

Ölkədə gender əsaslı zorakılıq yayğın problemlərdən olsa da, bu haqda ictimaiyyət kifayət qədər məlumatlandırılmır. Gender əsaslı zorakılığa qarşı rəsmi cavabdehlikdə ciddi boşluqlar hələ də qalmaqda davam edir.

Covid-19 ilə bağlı məhdudiyyətlər ölkədə məişət zorakılığının artmasına səbəb olub və sığınacaq rəhbərləri bildiriblər ki, sığınacaq axtaran qadınların sayında artım müşahidə ediblər. Qadın hüquqları müdafiəçiləri polisin məişət zorakılığı ilə bağlı şikayətləri qeydə almadığını, adekvat addımların atılmadığını və onsuz da az sayda olan sığınacaqlara çatımlılıqda ciddi maneələrin mövcudluğunu bildiriblər.

Qadınların partnyorları və ya qohumları tərəfindən qətlə yetirilməsi hallarının artdığı bir şəraitdə qurbanlar çox vaxt sığınacaqların olmaması və qeyri-adekvat polis yanaşması ucbatından zorakılıqdan yaxa qurtara bilmirlər. Təkcə iyul ayında jurnalistlər beş qadının partnyorları tərəfindən qətlə yetirildiyini bildiriblər. Avqust ayında Baş Prokurorluğun 2021-ci ilin birinci yarısında ölkədə 33 qadının öldürüldüyünü bildirib; qadın hüquqları üzrə mütəxəssislər bildiriblər ki, onların əksəriyyəti ərləri, partnyorları və ya ailə üzvləri tərəfindən öldürülüblər. Prokurorluq qadınlara müraciət edərək onları qaynar xəttdən istifadə edərək zorakılıq halları haqda məlumat verməyə çağırıb.

Mart ayının 8-də - Beynəlxalq Qadınlar Günündə - gender əsaslı zorakılığa etiraz etmək və hökuməti Avropa Şurasının qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınmasına dair Konvensiyasını ratifikasiya etməyə səsləmək üçün Bakıda keçirilən aksiyasının qarşısı polis tərərfindəm alınıb və bir neçə aksiya iştirakçısı saxlanılıb.

Həbsdə işgəncə və pis rəftar

Rəsmilər adətən saxlanma məntəqələrindən daxil olan işgəncə və digər pis rəftar hallarıyla bağlı şikayətləri qəbul etmirlər və bu kimi hal və davranışlar cəzasız olaraq qalır. Saxlama məntəqələrində etirafa məcbur etmək üçün müxtəlif işgəncə növlərindən istifadə yayğın hal alıb. Bu zaman saxlanılan şəxsin ailəsinə və müstəqil tibbi müdaxiləyə çıxışı kəsilir, həmin şəxs müstəqil vəkillə təmin edilmir.

2017-ci ildə hərbi və təhlükəsizlik rəsmilərinin bir sıra saxlanılan şəxsləri vətənə xəyanətdə günahlandıraraq, onları yalan ifadələrə imza atmağa məcbur etmək etmək üçün işgəncələrə əl atmalarıyla bağlı iddialar və məlumatlar 2021-ci il boyunca geniş  yayıldı. Bir çox hərbçinin həbsi ilə nəticələnən hadisələr Tərtər bölgəsində baş vermişdi. İşgəncələrə Qarşı Ümumdünya Təşkilatının (OMCT) bildirdiyinə görə, “çoxlu işgəncə halları olan bu hadisələrdə" ən az 78 nəfər saxlanılıbb və 25 nəfər qapalı keçirilən məhkəmələrdə 12 ildən 20 ilədək həbs cəzasına məhkum edilib. Saxlanılanların ən az beşi 2020-ci ilin mayında həbs edildikdən bir neçə gün sonra vəfat edib.

Avqust ayında məhkəmə Gəncə şəhər icra başçısının həyatına qəsddə təqsirləndirilən Yunis Səfərovu ömürlük həbs cəzasına məhkum edib. Məhkəmələr bu iş üzrə daha doqquz müttəhimə 18 ildən 20 ilədək həbs hökmü oxuyub. Səfərov və bütün təqsirləndirilən şəxslər məhkəmədə ifadələrində polisin onları etirafedici ifadə almaq üçün dəfələrlə döydüyünü bildirib. Bu iddiaların səmərəli araşdırılması təmin edilməyib.

Əsas beynəlxalq aktyorlar

Fevral ayında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının insan hüquqları üzrə xüsusi prosedur mandatı olan bir qrup məruzəçisi Ermənistan və Azərbaycanı “[Dağlıq Qarabağ] münaqişəsi zamanı və ondan sonra törədilmiş insan haqları pozuntularıyla bağlı iddiaları araşdırmağa, günahkarları məsuliyyətə cəlb etməyə və zərərçəkmişlərin dəyən ziyanın ortadan qaldırmağa çağırıb.” BMT-nin insan haqları üzrə ekspertləri müharibə zamanı əsir götürülmüş hərbçilərin azad edilməsini və cəsədlərin dəfn olunmaq üçün ailələrinə qaytarılmasını tələb ediblər.

May ayında Avropa Parlamenti Azərbaycanı erməni əsirlərini qeyd-şərtsiz azad etməyə və onları vəkil, həkim və hüquq müdafiəçiləriylə təmin etməyə çağıran qətnamə qəbul edib. Bu qətnamə həmçinin Azərbaycanı hərbi əsirlərə qarşı qeyri-insani rəftar barədə iddiaların araşdırılmasında Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi (AİHM) ilə əməkdaşlığa çağırır.

Aprel ayında Avropa Şurasının İnsan Haqları üzrə Müvəkkili Dunja Mijatovic Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ müharibəsində qələbəsinə həsr olunmuş Zəfər Parkında nümayiş etdirilən “qeyri-insani səhnələrdən, o cümlədən ölən və ölmək üzrə olan erməni əsgərlərini canlandıran manekenlər”dən narahatlığını ifadə edib. “Mən belə təsvirləri alçaldıcı hesab edirəm,” Mijatovic deyib. Oktyabr ayında Azərbaycan müharibə zamanı ələ keçirilən əsgərlərin manekenlərinin və dəbilqələrinin nümayişini yığışdırıb.

Avropa Şurası Parlament Assambleyası (AŞPA) sentyabr qətnaməsində Azərbaycan hakimiyyətini bütün digər əsirləri azad etməyə və Ermənistan hakimiyyətini mina xəritələrini təhvil verməyə çağırıb. Qətnamə həmçinin tərəfləri müharibə zamanı törədilmiş cinayətlərə görə məsuliyyətə çağırıb.

Mart ayında ABŞ hökuməti prezidentin əfv fərmanını müsbət qarşılayıb və hökuməti “fundamental azadlıqların icrası zamanı həbs edilən” hər kəsi azad etməyə çağırıb. Həmçinin mart ayında ABŞ-ın dövlət katibi Antoni Blinken vəkil Şəhla Hümbətovanın Vəkillər Kollegiyasına bərpa olunmasını tələb edib.

Avropa İttifaqı may ayında Azərbaycanla insan haqları üzrə dialoqdan sonra Hümbətova və Cavadovanın vəzifələrinə bərpa olunmasını alqışlayıb və beynəlxalq humanitar hüququn pozulmasına görə məsuliyyətin vacibliyini vurğulayıb. Aİ dəfələrlə Azərbaycanı Dağlıq Qarabağ münaqişəsində əsir götürülmüş bütün “məhbus və saxlanılanları” azad etməyə çağırıb.

İyun ayında, AŞPA-nın Azərbaycandakı siyasi məhbuslar üzrə məruzəçisi bildirib ki, 2020-ci il yanvar qətnaməsində qeyd olunan Azərbaycanda siyasi məhbus probleminin “həlli bir yana qalsın, hökumət tərəfindən indiyədək nə lazımi şəkildə tanınıb, nə də adekvat şəkildə həll olunub”.

AŞPA-nın Hüquqi Məsələlər Komitəsi ayrıca bir bəyanatla çıxış edərək bildirib ki,  qurum Azərbaycanın Assambleyadakı nümayəndə heyətinin siyasi məhbuslar üzrə məruzəçi ilə əməkdaşlıq etməməsindən, eləcə də Azərbaycan hakimiyyətinin Avropa Məhkəməsinin qərarlarını tam şəkildə icra etməməsindən “xüsusi məyusluğunu” ifadə edib.

Avqust ayında Böyük Britaniyanın Azərbaycandakı səfirliyi azərbaycanlı qadınların ailələri tərəfindən öldürülməsi hallarının artmasına qarşı narahatlığını ifadə edib və Azərbaycan hökumətini İstanbul Konvensiyasını imzalamağa çağırıb.