Хулоса

“Фермерларда эркинлик йўқ. Фермерларга нима экиш, етиштирган маҳсулотини қаерга ва қандай сотиш эркинлиги берилишини истайман.”

– Фермер, Дўстлик тумани

Сўнгги йилларда Ўзбекистон ҳукумати пахта терими жараёнида давлат томонидан ташкил этиладиган мажбурий меҳнат амалиётига барҳам берди ҳамда қишлоқ хўжалиги соҳасида ислоҳотларни янада кенг кўламда амалга оширишга киришди. Ҳукумат томонидан қишлоқ хўжалиги соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларни чуқурлаштиришга қаратилган Қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегияси, шунингдек, соҳадаги турли муаммоларни ҳал этиш бўйича янги қонун ва фармонлар қабул қилинди.

Click to expand Image

Баъзи сезиларли ижобий ўзгаришлар бўлса-да, Ўзбекистон ҳукумати пахта ва буғдой етиштирувчи фермерларнинг меҳнати ва инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилмасдан, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши устидан сезиларли ва мажбурий давлат назоратини амалга оширишда давом этмоқда. Ўзбекистонда стратегик экинларни етиштиришнинг ҳозирги тизими давлат ерларини ижарага олган фермерлардан белгиланган экинларни олдиндан белгиланган миқдорда (режа) етиштириш, уларни белгиланган нархларда сотиш ва режаларни бажариши ёки ишлаб чиқаришга таъсир қилувчи омилларни назорат қилиш имконияти мавжуд ёки мавжуд эмаслигидан қатъи назар, катта молиявий мажбуриятларни ўз зиммаларига олишни талаб қилади. Фермерлар жуда заиф аҳволга тушиб, таҳдидлар, зўравонлик ва бошқа ноқонуний мажбурлаш усулларига нисбатан ҳимоясиз қолмоқда. Бундан ташқари, тизим уларнинг мустақил фаолият юритишига ёки ўз меҳнат шароитларини назорат қилиш имкониятига эга бўлишига йўл қўймайди, ва амалда улар давлат ташкилотлари ходимлари каби бўйсунувчи ҳолатга тушадилар. Хоразм вилояти пахта фермерларидан бири 2025 йил ноябрь ойида ўз ҳолатини айнан шундай сўзлар билан тасвирлаб берди: “Биз худди ер эгаси эмас, кимгадир ёлланма ишчи бўлиб қолгандекмиз.” Фарғоналик яна бир фермер фермерни “хўжайинлари кўп” деб таърифлаган. “Фермернинг ишига ҳамма аралашади. Ҳам ички ишлар, ҳам прокуратура”, деди у.

Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) томонидан эътироф этилганидек, марказлаштирилган режалар мажбурий меҳнатни жалб қилишни осонлаштириши мумкин. Human Rights Watch ва Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон форумининг (“Ўзбек форум”) ушбу ҳисобот учун қўллаган услуби мазкур ҳисоботда қайд этилган ҳолатлар мажбурий меҳнат ҳисобланиши ёки ҳисобланмаслигини аниқлашни ўз ичига олмаган бўлса-да, Ўзбекистондаги пахта ва буғдой етиштирувчи фермерларнинг заиф аҳволи ҳамда улар меҳнат қилаётган шароитлар мажбурий меҳнат хавфини юзага келтирмоқда.

Ушбу ҳисоботда Ўзбекистоннинг юқори даражада назорат қилинадиган қишлоқ хўжалиги секторидаги турли тоифадаги ҳуқуқбузарликлар ҳужжатлаштирилган. Фермерларга юкланган қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши тизимидан келиб чиқадиган ҳуқуқбузарликлар, ҳамда давлат томонидан белгиланган миқдорда ва Ўзбекистон товар-хом ашё биржаси томонидан белгиланган нархда пахта ва буғдой етиштиришни таъминлаш учун фермерларга нисбатан мажбурлаш, таҳдид қилиш, жисмоний зўравонлик, ҳатто ўзбошимчалик билан ҳибсга олиш каби давлат мансабдор шахсларининг қонунга хилоф хатти-ҳаракатлари мавжуд.

Фермерларнинг муносиб турмуш даражасига, шу жумладан, яшаш минимумига бўлган ҳуқуқларининг бузилиши фермерларни пахта ва буғдой экинларини етиштиришга мажбурлаш ва уларнинг ўз ерларида нима етиштиришни ҳал қилишни тақиқлаш, фермерлар мажбурий экинларни ўз харажатларини қоплайдиган нархда сота олмаслиги, тўловларни ундириш тўғрисидаги суд қарорларининг фермерлар зарарига ижро этилмаслиги каби бир қатор омиллар натижасида юзага келади. Суд қарорларининг доимий равишда ижро этилмаслиги фермерларнинг ҳуқуқий ҳимоя воситаларига, шу жумладан судга мурожаат қилиш ҳуқуқининг бузилиши бўлиб, бу ҳам молиявий ночорлик ёки ҳатто банкротликка олиб келади. Охир-оқибат, фермерларнинг уюшмалар тузиш, бирлашиш, кооперативлар тузиш ва уларга аъзо бўлиш ҳуқуқлари бузилмоқда.

Пахта ва буғдой Ўзбекистон ҳукумати учун стратегик аҳамиятга эга бўлган маҳсулотҳисобланади. Қишлоқ хўжалиги Ўзбекистон иқтисодиётининг етакчи тармоқларидан бири бўлиб, мамлакат ялпи ички маҳсулотининг қарийб чорак қисмига тўғри келади. Пахта толаси Ўзбекистоннинг энг йирик экспорт товарлари бешталигига киради. Ўзбекистон пахта етиштириш бўйича дунёда етакчи ўнталикка киради.

Ўзбекистондаги барча қишлоқ хўжалик ерларига эгалик қилувчи давлат ерни экин экиш учун ижарага беради, пахта ва буғдой етиштириш учун қайси ердан фойдаланиш мумкинлиги, шунингдек, йилига қанча ишлаб чиқариш кераклигини белгилайди. Ушбу экинлар “режалари” ҳар доим ҳам тупроқ унумдорлиги ёки суғориш учун сувнинг мавжудлигини акс эттирмайдиган ер ҳосилдорлигини баҳолашга асосланади. Ҳукумат фермерларнинг пахта ва буғдойни сотиш имкониятларини чеклайди ва сўнгги йилларда камида бир марта кластерлар - хусусий пахта-тўқимачилик ва буғдойни қайта ишлаш ва ишлаб чиқариш компаниялари манфаатларини фермерлар манфаатларидан устун қўядиган нархларни белгилашга аралашган. Ушбу чоралар фермерларга ишлаб чиқариш режаларини бажаришни қийинлаштиради ва фермерларни қалтис молиявий аҳволга солиб қўйиши мумкин.

Сўнгги йилларда Ўзбекистонни давлат бошқарувидан бозор иқтисодиётига ўтказиш учун жорий қилинган кластерлар фермерларга пахта ва ғалла ҳосили учун тўловларни кечиктирган ёки қисман ёки умуман тўламаган. Баъзида судлар фермерларнинг ололмаган тўловларини ундириш учун қарор чиқарган бўлса-да, ҳукумат фермерларга тўловларни кечиктиргани ёки тўламагани учун кластерларга қарши деярли ҳеч қандай чора кўрмаган.

Режани бажармаган ёки ҳосилини йиғиб олишда кечикишга дуч келган фермерлар давлат амалдорлари томонидан ҳақорат қилиниши, таҳдид қилиниши ва жисмоний зўравонликка дучор бўлиши мумкин. Фермерларнинг мулкий ҳуқуқлари, шу жумладан улар олган ижара ва улар етиштирган экинлар яхши ҳимоя қилинмаган, маҳаллий амалдорлар фермерларнинг ижарага берилган қишлоқ хўжалиги ерларини ноқонуний ва ўзбошимчалик билан эгаллаб олган ёки олиб қўйиш билан таҳдид қилган. Ўзбекистон бўйлаб ҳокимият органлари ва судлар, шунингдек, мустақил фермерлар кооперативларини ёпган ёки уларга аралашганлар ва фермерларнинг ўз ҳуқуқлари учун бирлашиш ва ҳимоя қилиш бўйича саъй-ҳаракатларини ҳам миллий, ҳам халқаро ҳуқуқни бузган ҳолда бошқача тарзда чеклаганлар.

Click to expand Image

Ўзбекистон ҳукумати 2020 йилда фермерлардан пахта ва ғаллани тўғридан-тўғри давлат томонидан сотиб олишни тўхтатганини эълон қилган бўлса-да, давлат қишлоқ хўжалиги сектори, хусусан, пахта ва буғдой етиштирувчи фермерлар устидан ҳаддан ташқари ва мажбурий назоратни сақлаб қолмоқда. Давлат фермерларни стратегик товарларни (пахта ва буғдой) ишлаб чиқаришга мажбурлашда давом этмоқда, аммо энди хусусий компанияларни фермерлардан сотиб олувчи сифатида қўллаб-қувватламоқда, гарчи бу компаниялар фермерларга етказиб берилган маҳсулотлар учун ўз вақтида ёки тўлиқ ҳақ тўламаса ҳам.

Ушбу ҳисобот - 2023 йил октябридан 2025 йил декабригача фермерлар ва мутахассислар билан ўтказилган ўнлаб суҳбатлар, шунингдек, суд материаллари, қонунчилик ва бошқа расмий ҳужжатлар, оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқлардаги мақолалар, давлат амалдорларининг баёнотлари шарҳлари асосида - ҳукуматнинг ислоҳотларни амалга оширишдаги бўшлиқларни очиб беради. Шунингдек, унда мажбурий қишлоқ хўжалиги тизими, жумладан, режаларни бажармаганлик учун жазо чораларини давом этиши, фермерларни мажбурий меҳнатга жалб қилиш хавфини келтириб чиқариш таъкидланади ва Ўзбекистон ҳукумати қишлоқ хўжалиги секторини ислоҳ қилишни зудлик билан қайта бошлаши зарурлигини кўрсатади.

Ушбу ҳисоботда, шунингдек, ҳуқуқни ҳимоя қилиш гуруҳларининг тадқиқот натижалари ҳақидаги саволларга ёзма равишда жавоб берган Ўзбекистон ҳукуматининг қарашлари акс эттирилган. Human Rights Watch ва Ўзбек форуми қўшимча равишда ушбу ҳисоботга алоқадор саккизта кластер билан боғланди; иккитаси ёзма равишда жавоб берди. Қуйида уларнинг қарашлари ҳам ўз аксини топган.

Human Rights Watch ва Берлинда жойлашган Ўзбекистон масаласи билан шуғулланадиган “Ўзбек форуми” инсон ҳуқуқлари ташкилоти ушбу ҳисоботда қишлоқ хўжалиги ерларини ижарага олиш бўйича 30 йиллик (илгари 49 йиллик) шартномалар Ўзбекистондаги фермерларни маҳаллий ҳокимият органлари томонидан ерларнинг ноқонуний ва ўзбошимчалик билан мусодара қилинишидан ҳимоя қилмаслигини ва, агар фермерлар пахта ёки буғдой бўйича режани ўз вақтида ёки олдиндан бажармасалар, маҳаллий ҳокимият органлари мунтазам равишда фермерларнинг ерларини мусодара қилиш билан таҳдид қилишларини ҳужжатлаштирди. Ҳукумат томонидан ерни олиб қўйиш бўйича даъво аризаси билан судга мурожаат қилган фермерлар Ўзбекистон судларида камдан-кам ҳолларда ҳуқуқий ҳимоя чоралари билан таъминланади. Камдан-кам ҳолларда фермерларнинг ерни олиб қўйишга қарши даъволари қаноатлантирилганда, маҳаллий ҳокимият амалдорлари ерни тегишли фермерга қайтариш тўғрисидаги қарорларни ижро этмаган.

Фермерлар, шунингдек, Human Rights Watch ва Ўзбек форумига кластерлар деб аталадиган пахта-тўқимачилик ва буғдойни қайта ишлаш ва ишлаб чиқариш бўйича хусусий компаниялар фермерларга пахта ва буғдой хомашёси учун тўловларни кечиктирганини билдиришган. Бошқа фермерлар сўнгги икки-уч йил ичида кластерлардан пахта ва/ёки буғдой учун умуман тўлов олмагани, бунинг улар солиқ жарималарига тортилгани, баъзи ҳолларда эса банкротлик эълон қилишга мажбур бўлиб, оғир молиявий аҳволга тушиб қолганини таъкидлаганлар. Ҳокимият органлари, ҳатто суд қарори бўлган ҳолатларда ҳам, шартномаларни бажарилишини таъминламаган ёки бу компанияларни фермерларга тўловларни амалга оширишга мажбур қилмаган.

Ушбу ҳисобот учун суҳбатларда қатнашган фермерлар фьючерс шартномаларида кўрсатилган миқдордан ортиқча буғдой етиштирган (уни ўз эҳтиёжларини қоплаш ёки фермер хўжалиги ишчиларига тўлов учун ишлатишни режалаштиришган) фермерлар ҳокимият органлари уларнинг буғдойини миллий қонунчиликка зид равишда ноқонуний ва ўзбошимчалик билан олиб қўйгани ва мусодара қилганини таъкидлашган.

Human Rights Watch ва Ўзбек форуми маҳаллий ҳокимият органлари пахта ва буғдой терими пайтида фермерларга таҳдид ва душманлик қилишда давом этаётганини, амалдорлар уларни режаларни бажармагани учун уришишини ёки ҳақорат қилишини аниқлади. Фермерлар маҳаллий амалдорлар билан учрашувларда улар шапалоқ ёки калтак еганликларини ёки уларга буюмлар улоқтирганликларини айтишган. Мутасаддилар фермерларни улар шунчаки пахта ёки буғдой режасини бажармаганликлари учун уларни “эшак,” “исқирт,” “чўчқа” деб ҳақорат қилишган. Баъзи алоҳида жиддий ҳолатларда ички ишлар ходилари ўзбошимчалик билан фермерларни режани бажармаганликлари учун ҳеч қандай айб қўймасдан ҳибсга олган. Human Rights Watch ва Ўзбек форуми шунингдек фермерлар ҳуқуқлари масалалари ҳақида хабар берган маҳаллий блогерларни милиция ҳибсга олгани ва судлар уларга қисқа муддатли қамоқ жазосини тайинлагани ҳақидаги кўплаб ҳолатларни ҳужжатлаштирган.

Click to expand Image

Human Rights Watch ва Ўзбек форуми билан ёзишмаларда Ўзбекистон ҳукумати қонунчиликдаги ўзгаришлар ва қоғозда фермерлар ҳуқуқларини ишончлиҳуқуқий ҳимоя қилишни таъминлайдиган янги фармонларга ҳавола келтириб, ушбу хулосаларнинг аксариятини тан олмади. Ўзбекистон ҳукумати фермерларга яхшироқ ҳуқуқий ҳимояни таъминлайдиган сўнги қабул қилинган қонунлар ва фармонларга риоя этилишини таъминлаши керак. Шу билан бирга Ўзбекистонда фермерлар пахта ва буғдой етиштириш бўйича режаларини бажаришга мажбур бўлган ҳамда маҳаллий ҳокимият органлари фермерларнинг қишлоқ хўжалиги ерлари ёки мол-мулкини ноқонуний ва ўзбошимчалик билан эгаллаб олиши мумкин бўлган меҳнат ҳуқуқларини суиистеъмол қилиш ва эксплуатация қилиш ҳолатларини бартараф этадиган тизимли ислоҳотларни амалга оширишга қайтиши зарур. Ўзбекистон ҳукумати фермерларни қишлоқ хўжалигидаги ислоҳотлар бўйича сиёсий мунозараларга жалб қилиши ва уларнинг фикр-мулоҳазалари ва тавсияларини жиддий ҳисобга олиши керак.

Ўзбекистон ҳукумати ХМТнинг Уюшмалар эркинлиги ва бирлашиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш тўғрисидаги 87-сонли Конвенцияси бўйича ўз мажбуриятларини бажариши ва фермерларга вакиллик орқари ва бирлашган ҳолда ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ёки жамоавий музокаралар олиб бориш имконини берувчи мустақил фермерлар кооперативларига ҳукумат аралашувисиз ишлашга рухсат берилишини таъминлаши керак. Ҳукумат, шунингдек, фермерларни давлат томонидан қўллаб-қувватланадиган Фермерлар кенгашига мажбурий аъзо қилишни зудлик билан тўхтатиши керак.

Ўзбекистоннинг халқаро ҳамкорлари ва Ўзбекистонда фаолият юритаётган халқаро молия институтлари (ХМИ) ҳукуматни пахта ва буғдой секторига, хусусан, нархлар, шартномалар ва фермерлар учун давлат амалдорлари томонидан белгиланган экин етиштириш прогнозлари ёки “режалар”ни бажариш мажбуриятига нисбатан ҳукуматнинг ўзбошимчалик ва мажбурий аралашувига чек қўйишга чақириши керак. Улар Ўзбекистонни ушбу ҳисоботда қайд этилган ҳуқуқбузарликларни бартараф этиш мақсадида қишлоқ хўжалиги соҳасида тизимли ислоҳотларни амалга ошириш вазифасини бажаришга киришишга ундаши керак.

Тавсиялар

Ўзбекистон ҳукуматига

· Қишлоқ хўжалиги соҳасида ишлайдиганларнинг халқаро инсон ҳуқуқларини, шу жумладан мажбурий меҳнат, суиистеъмол ва эксплуатациядан озод бўлиш ҳуқуқини, муносиб турмуш даражасининг бир қисми сифатида яшаш минимумига бўлган ҳуқуқни, шунингдек меҳнат қилиш ва меҳнатга адолатли ва ўз вақтида ҳақ тўлаш ҳуқуқини ҳимоя қилиш.

· Ўзбекистонда фермерларнинг меҳнат ҳуқуқлари бузилишини, шу жумладан пахта ва буғдой етиштириш режаларига риоя этишга мажбурлаш туфайли уларни мажбурий меҳнатга жалб қилиш хавфини бартараф этиш; ҳукуматнинг муайян экинлар етиштиришни рағбатлантиришдан қонуний манфаатдорлигини фермерларнинг ўз ерларини назорат қилиш қобилияти, улар қандай иш билан шуғулланиши ва етарли турмуш даражасига эришиш учун қандай даромад олиши билан мувозанатлаштириш.

· Фермерларни қишлоқ хўжалиги ислоҳотлари бўйича сиёсий мунозараларда иштирок этишга жалб қилиш.

· Ҳукумат томонидан 2016 йил декабрь ойида ратификация қилинган Халқаро меҳнат ташкилотининг Уюшмалар эркинлиги ва бирлашиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш тўғрисидаги 87-сонли Конвенциясини тўлиқ амалга ошириш.

· ХМТнинг 87-сонли Конвенциясига мувофиқ Фермерлар кенгашига аъзолик ихтиёрий бўлишини таъминлаш учун “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Қонунга ўзгартишлар киритиш.

· Ҳукуматнинг асоссиз аралашувидан холи бўлган мустақил фермерлар уюшмаларини ташкил этиш учун қулай муҳит яратиш.

· Фермерларга адолатли ва ўз вақтида ҳақ тўлаш ҳуқуқини амалда таъминлаш.

o Кластерлар фермерларга тўловларни ўз вақтида ёки тўлиқ тўламаган ҳолларда, фермерлар ҳуқуқий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлишини ва кластерлардан тўловни ундириш тўғрисидаги суд қарорлари ижро этилишини таъминлаш.

o Фермерлар олдида қарздорлиги бўлган кластерлар билан фьючерс шартномаларини тузиш учун фермерларга босим ўтказаётган маҳаллий амалдорларни жавобгарликка тортиш учун тезкор чоралар кўриш.

· Солиқ қонунчилигига фермерлар пахта ёки буғдой сотганда, агар улар маҳсулоти учун тўловни олмаган бўлсалар, ҚҚС тўлашга мажбур бўлмаслигини таъминлаш учун ўзгартиришлар киритиш.

· Маҳаллий ҳокимият органлари фермерларга огоҳлантириш ёки танбеҳ бериш воситаси сифатида фермерларнинг ижара ёки бошқа шартномавий келишувларини бузган ҳолда фермерларнинг ерларини олиб қўйиш билан таҳдид қилмаслигини таъминлаш. Туман ҳокимлари фермерларни ўз ерларини уларга “ихтиёрий” равишда беришга мажбурламасликлари учун улар устидан тегишли назоратни таъминлаш.

· Маҳаллий амалдорларнинг фермерларга нисбатан таҳқирловчи хатти-ҳаракатларига чек қўйиш мақсадида фермерларни камситувчи ва ҳақорат қилувчи ёки пахта ва буғдой терими пайтида фермерларни жисмоний зўравонлик ёки ўзбошимчалик билан ҳибсга олган маҳаллий амалдорларни дарҳол жавобгарликка тортиш, шу жумладан тегишли ҳолларда жиноий жавобгарликка тортиш.

· Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг фермерлар ва умуман қишлоқ хўжалиги секторининг қонуний фаолиятига аралашувини тугатиш.

· Фермерларга маҳаллий ҳокимият органлари ходимлари томонидан содир этилган суиистеъмолликлар ҳақида самарали хабар бериш ва шикоятчиларни бундай суиистеъмолликлар ҳақида хабар берганлик учун қасос олишдан ҳимоя қилиш имконини берувчи тизимни зудлик билан жорий этиш. Туман мансабдор шахсларининг нотўғри хатти-ҳаракатлари, жумладан, фермерларнинг ўз ерларидан воз кечишга мажбур бўлганлиги ҳақидаги даъволарини текшириш.

· Фермерлар учун ер ижараси ва бошқа ҳолатлар бўйича бепул ёки давлат томонидан субсидияланган юридик хизматлардан фойдаланиш имкониятларини яхшилаш.

· Пахта ва ғалла етиштириш бўйича қарздорлик ва режаларни бажармаганлик учун фермерларга нисбатан жазо чораларини тўхтатиш.

· Фермерларга ўз ерларида қандай экин экишни танлаш эркинлиги берилмагунча, пахта ёки буғдой ҳосилдорлиги салоҳиятини аниқлаш учун ернинг сифатини баҳолашга масъул бўлган давлат органи Кадастр агентлигига ҳосилдорлик прогнозларининг тўғрилигини таъминлаш учун ер сифатини тез-тез баҳолаш вазифасини юклаш.

· Ўзбекистон маҳсулотини сотиб олишни хоҳлаётган брендлар ва чакана сотувчилар ўртасида ишончни рағбатлантириш учун инсон ҳуқуқлари фаоллари, журналистлар ва блогерларнинг инсон ҳуқуқлари ва меҳнат ҳуқуқлари бузилиши ҳақида жазолашдан қўрқмасдан эркин хабар бериш имкониятини таъминлаш.

· Фермерлар билан боғлиқ муаммолар, хусусан, фермерларга салбий таъсир кўрсатадиган масалалар ҳақида хабар берган ёки очиқ гапирган фермерлар ва блогерларни ўзбошимчалик билан ҳибсга олинишига чек қўйиш.

Ўзбекистонда фаолият юритаётган халқаро молия ва донор институтларига

· Қарз битимини тасдиқлашдан олдин инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ хатарларни аниқлаш, олдини олиш ва камайтириш учун лойиҳага алоқадор томонлар ва фуқаролик жамияти ташкилотлари билан манфаатдор томонлар ўртасида мазмунли мулоқотни йўлга қўйиш.

· Халқаро донорлар ва халқаро молия институтлари томонидан молиялаштириладиган фаолиятга нисбатан қуйидаги чораларни кўриш:

o Барча таклиф этилаётган тадбирларнинг инсон ҳуқуқларига эҳтимолий таъсирини аниқлаш ва салбий таъсирларнинг олдини олиш ёки юмшатиш учун зарур текширувни ўтказиш ҳамда инсон ҳуқуқлари бузилишига олиб келадиган ёки кучайтирадиган фаолиятни қўллаб-қувватламаслик;

o Жамоаларга таклиф этилаётган ва амалга оширилаётган тадбирлар ҳақида ўз вақтида ва осон тушуниладиган шаклда тегишли маълумотларни тақдим этиш;

o Танқидий фикр билдирганлар учун таъқиб хавфисиз жамоатчиликнинг тўлиқ ва очиқ иштирокини таъминлаш учун ҳаракат қилиш; ва

o Инсон ҳуқуқларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган фаолиятларда мустақил мониторинг ва шикоят қилиш механизмларини жорий этилишини талаб қилиш.

· Давлат ва маҳаллий даражадаги ер бошқаруви идоралари учун инсон ҳуқуқларига мос келадиган амалиётлар бўйича ташқи ўқув дастурларини қўллаб-қувватлаш.

· Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларнинг ҳар қандай тасарруф этилиши, хусусан, ер ижарасини “ихтиёрий” тўхтатиш йўли билан амалга оширилган тасарруфлар ҳақиқатан ҳам ихтиёрий равишда, тазйиқсиз ва мажбурловсиз амалга оширилишини таъминлаш.

Европа Иттифоқи, АҚШ, Германия ва бошқа халқаро ҳамкорларга

· Ўзбекистон ҳукуматини қишлоқ хўжалигидаги ваъда қилинган ислоҳотларни амалга оширишга, пахта ва буғдой секторига, хусусан, пахта ва буғдой етиштириш бўйича режаларни бажаришга ҳамда фермерларнинг ўз ерларига ишлов бериш бўйича қарорлар қабул қилишига нисбатан ноўрин аралашувларга чек қўйишга чақириш.

· Ўзбекистон ҳукуматини фермерларни эксплуатация қилиш ва мажбурий меҳнат хавфини келтириб чиқарадиган кўплаб омилларни, жумладан, ишлаб чиқариш режалари, мансабдор шахсларнинг ваколатларини суиистеъмол қилиши ва ерларни мусодара қилиш таҳдидларини бартараф этиш орқали фермерларни эксплуатация қилишга зудлик билан чек қўйишга чақириш.

· Ўзбекистон ҳукуматини ҳукуматнинг асоссиз аралашувидан холи бўлган мустақил фермерлар уюшмаларини ташкил этиш учун қулай муҳит яратишга чақириш.

Методология

Ушбу тадқиқот 2022 йилда ҳукумат мамлакат миқёсида давлат томонидан ташкил этилган мажбурий меҳнат амалиётига чек қўйганидан бери Ўзбекистондаги фермерларнинг халқаро миқёсда ҳимоя қилинадиган инсон ҳуқуқлари, жумладан меҳнат ҳуқуқлари бузилишига оид илк кенг қамровли таҳлил ҳисобланади. Шунингдек, тадқиқот ҳукуматнинг ислоҳотлар тўғрисидаги баёнотларини текшириш ҳамда ислоҳот дастуридаги тизимли чекловларни аниқлаш мақсадида амалга оширилди.

Click to expand Image

Ушбу ҳисобот Human Rights Watch ва Ўзбек форуми томонидан 2023 йил октябрдан 2025 йил майгача олиб борилган тадқиқотларга асосланади. Шунингдек, 2025 йил ноябрь ва декабрь ойларида ўндан ортиқ қўшимча суҳбатлар ўтказилди. 2023 йил октябр ойида тадқиқотчилар Хоразм ва Фарғона вилоятлари ҳамда Тошкент шаҳрида фермерлар билан масофавий суҳбатлар ўтказдилар. 2023 йил ноябрь ойининг охири ва декабрь ойининг бошларида Хоразм вилояти, Қорақалпоғистон Республикаси ва Тошкент шаҳрида юзма-юз суҳбатлар ташкил этилди.

2024 йил июль-август ойларида Ўзбек форуми кузатувчилари Андижон, Фарғона, Жиззах, Қашқадарё ва Хоразм вилоятларида фермерлар ўртасида юзма-юз анкета сўровлари ўтказди. Сўровномалар икки ташкилот ҳамкорлигида ишлаб чиқилди. Ўзбек форум 2024 йил февралидан то 2025 йил февралигача бир йил мобайнида Наманган вилоятида икки нафар фермер билан масофавий интервьюлар ўтказди.

2025 йил апрель ойида Андижон вилоятида тўртта қўшимча юзма-юз суҳбат ўтказилди. 2025 йил ноябрь ва декабрь ойларида эса Андижон, Фарғона, Қашқадарё ва Хоразм вилоятларида қўшимча 13 та юзма-юз суҳбат амалга оширилди.

Жами 75 нафар фермер билан суҳбат ўтказилди. Шунингдек, тадқиқот доирасида фермерлар тажрибасига оид 11 нафар юрист, соҳавий мутахассис, журналист, иқтисодчи ва ҳуқуқ ҳимоячиси билан интервью қилинди. Тадқиқотчилар қишлоқ хўжалигига оид оммавий ахборот воситалари материаллари, ижтимоий тармоқлардаги чиқишлар, илмий ва эксперт таҳлиллар ҳамда ушбу ҳисоботда тилга олинган ҳолатларга доир суд ҳужжатларини ўргандилар.

Суҳбатлар рус ва/ёки ўзбек тилларида, заруратга кўра инглиз тилига таржима билан ўтказилди. Анкета сўровлари ўзбек тилида амалга оширилиб, рус ёки инглиз тилига таржима қилинди. Барча иштирокчиларга интервью мақсади ва унинг ихтиёрийлиги тушунтирилди. Улар суҳбатда иштирок этиш учун оғзаки, онгли розилик бердилар. Айрим ҳолларда суҳбатдошлар ўз исмларини очиқ кўрсатишга рози бўлдилар, бироқ аксарият иштирокчилар эҳтимолий тазйиқ ёки қасос хавфини инобатга олиб, анонимликни афзал кўрдилар; шу боис уларнинг исмлари ўзгартирилди. Ҳисобот учун интервью берган шахсларнинг ҳеч бири компенсация ёки бошқа рағбат олмаган.

2025 йил июнь ойи охирида Human Rights Watch ва Ўзбек форуми Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлигига тадқиқот натижаларининг ёзма хулосаси ҳамда саволлар рўйхатини юбориб, ҳукумат позициясини тақдим этишни сўради. 2025 йил 14 август куни ёзма жавоб олинди ва унда келтирилган маълумотлар ҳисоботнинг тегишли қисмларида акс эттирилди.

2025 йил ноябрь ойи бошида ташкилотлар саккизта буғдой ва пахта-тўқимачилик кластерларига (улардан иккитаси ҳисоботда тилга олинган) мурожаат қилиб, фермерлар томонидан илгари сурилган, жумладан пахта ва буғдой учун тўловларни амалга оширмасликка оид даъволар юзасидан изоҳ беришни сўради. Ноябрь ойи охирида Indorama Agro ва Fergana Global Textile компанияларидан электрон почта орқали жавоблар олинди. Уларнинг баёнотлари мазмуни ҳам ҳисоботда акс эттирилган.

I. Умумий маълумот

Ўзбекистоннинг кластер тизимида пахта ва буғдой етиштириш

Қишлоқ хўжалиги Ўзбекистон иқтисодиётининг етакчи тармоқларидан бири бўлиб, Ўзбекистон ялпи ички маҳсулотининг (ЯИМ) қарийб чорак қисмини ташкил этади.[1] Ўзбекистон умумий аҳолисининг ярми ёки қарийб 18 миллион киши қишлоқ жойларда яшайди ва Ўзбекистон ишчи кучининг 25 фоиздан ортиғи ёки тахминан 3,4 миллион киши Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги соҳасида банд.[2] Пахта толаси Ўзбекистоннинг энг йирик экспорт товарлари бешталигига киради.[3]

Ўзбекистонда қишлоқ хўжалигига мўлжалланган барча ерлар давлат мулки ҳисобланади.[4] Давлат пахта ва ғалла етиштириш учун мўлжалланган қишлоқ хўжалиги ерларини шартномада ўз участкаларида фақат пахта ва ғалла етиштириши шарт бўлган якка тартибдаги фермерларга ёки пахта-тўқимачилик кластерларига ёхуд “пахта етиштириш, қайта ишлаш, йигириш, шунингдек, айрим ҳолларда тайёр кийим-кечак ишлаб чиқаришни бирлаштирган вертикал интеграциялашган пахта ва тўқимачилик ишлаб чиқарувчи компанияларга” ижарага беради.[5] Ўзбекистондаги барча экин майдонларининг тахминан 70 фоизини пахта ва буғдой ташкил этиб, қолган қишлоқ хўжалиги ерлари эса мева, дуккакли экинлар ва бошқа маҳсулотларни етиштириш ёки чорвачилик учун мўлжалланган.[6]

Пахта ва буғдой Ўзбекистон учун стратегик аҳамиятга эга экин ҳисобланиб, буғдой — экспорт салоҳияти ва ички озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш учун, пахта эса мамлакат тўқимачилик саноатини ривожлантириш учун муҳимдир. Иккинчиси Президент Шавкат Мирзиёевнинг иқтисодиётни модернизация қилиш бўйича “замонавий иш ўринларини яратиш ва камбағалликни қисқартириш... ва қишлоқ хўжалигида бозор механизмларини жорий этишни”[7] ўз ичига оладиган иқтисодиётни модернизация қилиш режасининг асосини ташкил этади.

2018 йилда Ўзбекистонда кичик хусусий корхоналар ёки масъулияти чекланган жамиятлар (МЧЖ) сифатида рўйхатдан ўтган йирик пахта-тўқимачилик кластерларини ташкил этиш бўйича давлат томонидан бир қатор қарорлар қабул қилинди. 2018 йилдан буён Ўзбекистонда юзлаб кластерлар очилди.[8] Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти маълумотларига кўра, 2018-2022 йилларда 506 та кластер ташкил этилган.[9] Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги бугунги кунда фаолият юритаётган 134 та пахта-тўқимачилик ва 157 та ғаллачилик кластерлари рўйхатини келтиради.[10]

Click to expand Image

Кластер тизими Ўзбекистонни давлат томонидан қатъий бошқариладиган қишлоқ хўжалиги моделидан бозор тамойилларига асосланган тизимга ўтказиш воситаси сифатида жорий этилди. Ҳукумат кластерларни ташкил этиш жараёнини назорат қилди, уларга солиқ имтиёзлари берди ҳамда илгари давлат тасарруфида бўлган активларни, жумладан бутун мамлакат бўйлаб пахта тозалаш заводлари ва ер участкаларини сотиб олиш учун тақдим этди. Бу чоралар пахта хомашёси ва буғдой, шунингдек, қўшилган қийматли маҳсулотлар бўйича шартнома тузиш ва харид қилиш ваколатларини расман кластерлар ихтиёрига ўтказиш мақсадида амалга оширилди. Бироқ ушбу ўтиш жараёни тўлиқ якунланмаган. Мазкур ҳисобот натижалари шуни кўрсатадики, ҳукуматнинг қишлоқ хўжалиги сектори устидан сақланиб қолаётган мажбурий ва маъмурий назорати пахта ва буғдой етиштирувчи фермерлар учун меҳнат ҳамда бошқа инсон ҳуқуқларининг бузилишига олиб келмоқда. Бундай шароитлар эса мажбурий меҳнат хавфини қайта юзага келтириши мумкин.[11]

Ўзбекистондаги аксарият кластерлар фермерлар билан ишлаб, ўнлаб, ҳатто юзлаб фермерлар билан фермерларнинг пахта хомашёси ёки буғдойини сотиб олиш бўйича индивидуал шартномалар тузади. Лекин қишлоқ хўжалиги ерларининг 10 фоизга яқини кластерларга тўғридан-тўғри давлатдан ижарага берилиб, кластер манфаати ва фойдаси учун пахта ва ғалла етиштиришда ёлланма меҳнатдан фойдаланилмоқда. Кластер фермерни ишчи сифатида (расмий меҳнат шартномаси тузиш оқали) ёки “хизмат кўрсатиш” шартномаси асосида ишлатиши мумкин.[12]

Илгари ерни бевосита давлатдан ижарага олган фермер пахта ва ғалла хомашёсини шу тумандаги бириктирилган кластерга сотиши шарт эди. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2021 йил ноябрь ва 2023 йил декабрь ойларида янги фармонлар имзолади. Ушбу фармонлар фермерларга ўз буғдойи ва пахтасини қайси кластерга сотишни танлашда маълум даражада эркинлик берса-да, бироқ бу кластер айнан шу ҳудудда жойлашган бўлиши шарт.[13] Баъзи фермерлар учун эса бунинг аҳамияти йўқ. Масалан, Қашқадарё вилоятининг Яккабоғ туманида “туманимизда битта пахта ва битта ғалла кластери бор, танлайдиган ҳеч нарса йўқ.”[14] Андижон вилоятидаги фермер Ўзбек форумига “ҳужжатларда ихтиёрий, лекин амалда тизим шундай тузилганки, фермер белгиланган кластер билан ишлашга мажбур,” - деди.[15]

Ўзбекистон 2020 йил март ойида пахта ва буғдойни мажбурий давлат буюртмаси тизимини расман бекор қилди. Ўзбекистон ҳукумати Human Rights Watch ва Ўзбек форуми билан ёзишмаларида давлат буюртмаси тизими бекор қилинганини тасдиқлади ҳамда қуйидагиларни таъкидлади: “Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 24 августдаги 505-сонли Қарори билан тасдиқланган Низомга мувофиқ, фермер хўжаликлари қишлоқ хўжалиги экинларини мустақил равишда жойлаштириш ҳуқуқига эга. Экинларни жойлаштириш бўйича таклифлар инсон аралашувисиз “CropAgro” автоматлаштирилган тизими орқали амалга оширилади” [асл матнда ажратилиб кўрсатилган].[16]

Бироқ, ушбу ҳисобот шуни кўрсатадики, пахта ва ғалла учун ажратилган ерларни ижарага олган, кластерлар учун пахта ёки ғалла етиштирадиган фермерлар амалда маълум бир ҳосил учун етиштириши керак бўлган пахта ва ғалла миқдорини тартибга солувчи режа тизимига боғлиқ. Маҳаллий амалдорларга норасмий равишда ишлаб чиқариш ҳосилдорлигини таъминлаш вазифаси юклатилган. Ердан фақат “белгиланган мақсад учун” фойдаланиш мумкинлиги сабабли, фермерларга пахта ва буғдойдан бошқа ҳеч нарса етиштиришга рухсат берилмайди. 2026 йил ҳосилигача фермерларга бошқа экинларни етиштиришга рухсат берилмаган, ҳатто ўша икки экин бўйича ишлаб чиқариш ҳосилдорлиги таъминлангандан кейин ҳам.[17] Шу тариқа давлат фермерлар устидан мажбурий назоратни сақлаб қолмоқда.

Ҳар бир фермернинг ишлаб чиқариш “режаси,” биринчи навбатда, марказий ҳукумат ўша йили етиштиришни режалаштирган пахта ёки буғдой миқдорига, шунингдек, Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти томонидан қишлоқ хўжалиги ерларини 5 йилда бир марта пахта ёки буғдойдан кутилаётган ҳосилни аниқлаш учун баҳолашига боғлиқ.[18] Маҳаллий ҳокимият органлари фермернинг ҳар бир ҳосилида етиштирилиши керак бўлган пахта ёки буғдойнинг “режа”сини прогноз кўрсаткичлари асосида белгилайди. Бу кўрсаткичлар қуйидагилардан иборат: а) ҳар бир туманда пахта ёки буғдой экиш учун ажратилган ер майдони ва б) фермернинг индивидуал ер унумдорлиги.

Ҳуқуқ ҳимояси ташкилотларининг фермерлар ўз ерларининг сифатини қўшимча баҳолашни сўраш имконияти ҳақидаги саволига жавобан, Ўзбекистон ҳукумати ўз хатида қуйидагиларни маълум қилди: “тегишли ҳудудда табиий офатлар, техноген таъсирлар ёки тупроқ-мелиорация ишлари натижасида тупроқ унумдорлиги даражаси ўзгарган ҳолларда, фермер хўжаликлари ва бошқа ердан фойдаланувчиларнинг талабига биноан ёхуд туман (шаҳар) фермерлар кенгашининг қарорига асосан, айрим ер майдонларида тупроқ бонитировкаси қайта ўтказилиши мумкин [асл нусхада ажратилиб кўрсатилган]”[19]

Ўзбекистондаги фермерларнинг аксарият кўпчилиги ишлаб чиқаришнинг дастлабки харажатларини қоплаш учун тўғридан-тўғри паст фоизли давлат кредитларини олади ёки ишлаб чиқаришнинг дастлабки харажатларини молиялаштиришни таъминлайдиган кластерлар билан олди-сотди шартномаларини тузади. Давлат кредитлари ёки кластер молиялаштиришисиз пахта ва ғалла етиштирган фермерлар ҳам маҳаллий ҳокимликлар билан келишилган ҳолда белгиланган миқдордаги пахта ёки ғалланинг терим якунига қадар топширилишини таъминлаши шарт.[20] Айрим маълумотларга кўра, фермерларнинг атиги 10 фоизи давлат кредитисиз пахта ва ғалла етиштириш имкониятига эга. [21]

Шундай қилиб, аксарият пахта ва ғалла етиштирувчи фермерлар ҳалигача давлат назорати тизимига амалда боғланиб қолган. Давлат фермерлардан хусусий компаниялар фойдасига маҳсулот етиштиришни талаб қилади ва фермер пахта-тўқимачилик ёки буғдой кластери билан олди-сотди шартномасини расман бажарса-да, айнан ўша тумандаги маҳаллий ҳокимият органлари ҳуқуқ-тартибот идоралари ёрдамида фермерларга кластерга “режа”ни бажариш ва топширишни буюриб, босим ўтказади. Ўзбекистонлик таниқли иқтисодчи Юлий Юсупов Ўзбекистондаги кластер тизимини “крепостнойлик”ка қиёслаб, унда “фермерлар ўзлари учун манфаатли бўлмаган экинни (хусусан, пахтани) етиштиришга ва маҳсулотини арзонлаштирилган нархларда сотишга мажбур” эканини таъкидлаган.[22]

Кластерлар тўловларни ўз вақтида ёки тўлиқ амалга оширмаган ҳолларда, ҳокимият органлари шартнома шартларининг бажарилишини таъминламаган; ҳатто судлар фермерлар фойдасига қарор чиқарган вазиятларда ҳам кластерлар томонидан қарздорликни қоплаш кафолатланмаган. Бироқ фермерлар “режа”ни бажара олмаса ёки кечиктирса, улар маҳаллий ҳокимият томонидан танқид қилинади ва ер майдонлари олиб қўйилиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирилади. Бундан ташқари, фермерлар дастлабки ишлаб чиқариш харажатларини амалга оширганидан сўнг давлат камида бир марта пахта ва буғдой нархларини белгилаш жараёнига бевосита аралашиб, фермер ва кластер ўртасидаги шартнома шартларини кластерлар фойдасига бир томонлама ўзгартирган.[23] Ушбу масалалар қуйида батафсил муҳокама қилинади.

Гарчи пилла етиштириш ушбу ҳисобот доирасидан ташқарида бўлса-да, шуни таъкидлаш керакки, Ўзбекистонда пахта ва буғдой етиштирувчи фермерлар шунингдек давлат томонидан Ўзбекистоннинг ҳозирда хусусийлаштирилган ипак саноати фойдасига пилла етиштиришга мажбур қилинади. Ўзбекистон ипак етиштириш бўйича дунёда учинчи ўринда туради.[24] Ҳокимлар пилла етиштириш бўйича давлат томонидан белгиланган режалар бажарилишини таъминлаш учун фермерларга ер ижара шартномасини бекор қилиш ёки тўғридан-тўғри калтаклаш билан қўрқитиш каби мажбурлов усулларидан фойдаланади.[25] Ўзбекистонда етиштирилган пилла АҚШ Меҳнат вазирлигининг мажбурий меҳнат билан ишлаб чиқарилган маҳсулотлар рўйхатига киритилган.[26]

Давлат ташкил қилган мажбурий меҳнатга барҳам бериш?

2021 йил пахта теримигача Ўзбекистон пахтачилигининг ҳар бир жабҳаси ҳукуматнинг бевосита назорати остида бўлиб, ҳар бир даражадаги масъуллар мажбурий меҳнат тизимини жорий этиш билан шуғулланган.[27] Ҳокимият ўқувчиларни, баъзи ҳолларда болаларни, шунингдек, ўқитувчилар, шифокорлар, ҳамширалар, ижтимоий таъминот олувчилар, давлат идоралари ва хусусий корхоналар ходимларини ўз хоҳишларига қарши ва жазо таҳдиди остида пахта далаларида пахта теришга мажбурлаган. Шу билан бирга, ҳукумат ўзбошимчалик билан ҳибсга олиш, таҳдид қилиш, қадр-қимматни камситувчи шафқатсиз муомала ва бошқа репрессив воситалардан фойдаланиб, инсон ҳуқуқлари бўйича кузатувчиларнинг давлат томонидан мажбурий меҳнат бўйича тадқиқотлар ўтказиши ва ҳисобот беришига тўсқинлик қилишга ҳаракат қилган.

Таъминот занжирларида мажбурий меҳнатдан фойдаланиш билан боғлиқ хавотирларга жавобан Cotton Campaign, инсон ҳуқуқлари бўйича нодавлат нотижорат ташкилотлари, касаба уюшмалари ва бизнес уюшмалари альянси томонидан бирлаштирилган 331 та халқаро бренд ва чакана сотувчилар 2011 йилда Ўзбекистоннинг пахта маҳсулотларига бойкот эълон қилди.[28]

2017 йилда, Ўзбекистоннинг собиқ президенти Ислом Каримов вафотидан бир йил ўтиб, Ўзбекистон ҳукумати Cotton Campaign билан давлат ташкил қилган мажбурий меҳнат муаммосини ҳал қилиш бўйича мулоқотни бошлаб, бу 2019 йил июнь ойида ислоҳотлар бўйича йўл харитасини ишлаб чиқиш ва қабул қилишга олиб келди. Ўшандан бери Ўзбекистон ҳукумати Cotton Campaign ва Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) кўмагида қишлоқ хўжалиги соҳасида давлат ташкил қилган мажбурий меҳнатга барҳам бериш бўйича муҳим ислоҳотларни амалга оширди.

2022 йил 10 март куни Cotton Campaign 2021 йилги пахта терими давомида мустақил кузатувчилар томонидан теримчиларни мунтазам равишда мажбурий меҳнатга жалб қилиш ҳолатлари аниқланмаганидан сўнг, бойкот бекор қилинганини эълон қилди.[29]

Сўнгги йилларда Ўзбекистон пахта теримида мажбурий меҳнатдан тизимли фойдаланиш амалиётига қайтмади. Бироқ пахта теримчилари, шунингдек, ушбу ҳисоботда қайд этилганидек, пахта ва буғдой етиштирувчи фермерларнинг мажбурий меҳнатга жалб этилиши хавфи сақланиб қолмоқда. Мустақил кузатувчилар томонидан кейинги йилларда пахта терими жараёнида, жумладан давлат корхоналарида давлат томонидан ташкил этилган мажбурий меҳнат ҳолатлари аниқланган. Шу билан бирга, ҳукуматнинг бундай ҳолатларни бартараф этиш ва олдини олишга қаратилган чора-тадбирлари ҳам қайд этилган.[30]

Қишлоқ хўжалиги соҳасидаги ислоҳотлар

Ўзбекистон ҳукумати давлат ташкил қилган мажбурий меҳнатга барҳам бериш бўйича саъй-ҳаракатлари доирасида қишлоқ хўжалиги соҳасини янада кенгроқ ислоҳ қилиш мажбуриятини олиб, бу борада чора-тадбирларни амалга оширди. 2019 йил октябрь ойида қабул қилинган 2020-2030 йилларда қишлоқ хўжалиги соҳасини ривожлантириш ва ислоҳ қилиш стратегиясида ҳукуматнинг ислоҳотлар кун тартиби ва стратегияси белгилаб берилган.[31] 2020 йил март ойида Президентнинг 4633-сонли Фармони қабул қилиниши билан Ўзбекистонда пахта ва буғдойнинг давлат хариди расман бекор қилинди.[32]

Бир неча йил олдин бошланган қишлоқ хўжалигини ислоҳ қилиш жараёни ҳали ҳам давом этмоқда. Ҳукумат 2026 йил бошидаёқ янги қонун ҳужжатларини қабул қилди ёки ўзгартиришлар киритди; улар, агар тўлиқ ва изчил қўлланилса, фермерлар учун кучлироқ ҳуқуқий ҳимоя механизмларини яратиши мумкин. Ушбу ҳисоботда ҳужжатлаштирилган суиистеъмоллар янги қонунлар ёки фармойишлар самарали бўлиши учун улар барча даражадаги ҳокимият органлари, жумладан маҳаллий мансабдор шахслар томонидан изчил амалга оширилиши ҳамда инсон ҳуқуқлари ва меҳнат соҳасидаги халқаро стандартларга мувофиқ қўлланилиши лозим. Айни пайтда, Ўзбекистон суд тизими фермерларнинг ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган даъволари бўйича самарали ва мустақил ҳуқуқий ҳимояни тўлиқ таъминлай олмаётгани тўғрисида жиддий саволлар мавжуд.[33]

Human Rights Watch ва Ўзбек форуми расмийлар томонидан янги қабул қилинган қонун ҳужжатларига амал қилинмагани ва суд қарорлари ижро этилмагани билан боғлиқ қатор ҳолатларни ҳужжатлаштирган. Бу эса амалда мазкур қонунлар фермерлар ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилишга олиб келмаганини кўрсатади.

2019 йил декабрь ойида Ўзбекистонда касаба уюшмаларини рўйхатга олиш тартиб-қоидаларини соддалаштирган ва миллий қонунчиликни ХМТ конвенциялари стандартларига яқинлаштирган янги “Касаба уюшмалари тўғрисида”ги Қонун қабул қилинди.[34] 2023 йил апрель ойида Ўзбекистонда янги Меҳнат кодекси қабул қилинди.[35]

2024 йил ноябрь ойида мустақил фермерлар кооперативларининг ноқонуний ёпилиши бўйича баъзи эътирозлардан сўнг Ўзбекистонда “Қишлоқ хўжалиги кооперативлари тўғрисида”ги Қонуннинг янги таҳрири қабул қилинди.[36] 2025 йил февраль ойида кучга кирган қонунда фермерлар кластерлар мавжуд бўлган ҳудудларда ҳам мустақил қишлоқ хўжалиги кооперативларини тузиш ҳуқуқига эга эканлиги аниқ кўрсатилган.

Human Rights Watch ва Ўзбек форуми ушбу ҳисобот учун суҳбатлашган айрим фермерлар ҳукумат фермерлар аҳволини яхшилаш мақсадида чора-тадбирлар кўраётганини қайд этдилар. Аммо ҳатто ҳукуматнинг саъй-ҳаракатларини эътироф этганлар ҳам Ўзбекистонда қонун билан амалиёт ўртасидаги тафовутга эътибор қаратишди. Риштон туманидаги бир фермер шундай деди: “Ҳозирда агар фермер ўз ҳуқуқларини билса, баъзи ҳолларда ғалаба қозониши мумкин… ҳукумат янги қонун ва фармонлар қабул қилмоқда. Бироқ, бизникига ўхшаган чекка ҳудудларда бу қонунларнинг ижроси кафолатланмаган.”[37]

Янги қонунлар ва фармонлар қишлоқ хўжалиги соҳасидаги муаммоли масалаларни ҳал қилиш имконини берган бўлса-да, Ўзбекистон ҳали ҳам қишлоқ хўжалиги соҳасида зарур таркибий ислоҳотларни амалга ошириш учун қулай шарт-шароитларни яратмаган. Бу ҳатто 2023 йилнинг биринчи чорагига қадар экинларни давлат томонидан тақсимлаш амалиётидан воз кечиш каби аниқ кўрсаткичлар мавжуд бўлган Ўзбекистон қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегиясига ҳам зид.^[38]

Қишлоқ хўжалиги соҳасини ривожлантиришни халқаро қўллаб-қувватлаш

Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалиги соҳасини ислоҳ қилиш борасидаги саъй-ҳаракатларига ҳамоҳанг равишда Жаҳон банки, Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ) каби кўп томонлама ривожланиш банклари ҳамда Европа Иттифоқи (ЕИ) каби бошқа ҳамкорлар Ўзбекистонга ўз кўмагини таклиф эта бошлади.

2020 йилда Жаҳон банки Ўзбекистон ҳукуматига 2026 йилгача “ҳосилдорликни қўллаб-қувватловчи қишлоқ хўжалиги хизматларини ошириш” ва “бозорга асосланган қишлоқ хўжалиги қўшилган қиймат занжирларини рағбатлантириш” учун Қишлоқ хўжалигини модернизация қилиш лойиҳаси учун 500 миллион АҚШ доллари ажратди.”[39] 2025 йил сентябрь ойида Жаҳон банки Ўзбекистон ҳукуматига бошқа сиёсий чора-тадбирлар қаторида “пахта секторидаги ислоҳотларни илгари суриш”га ёрдам бериш учун сиёсатни ишлаб чиқиш учун кредит ажратди.[40]

2024 йил апрель ойида Европа Иттифоқи Ўзбекистон ҳукуматига “қишлоқ хўжалиги ислоҳотларини жадаллаштирган мамлакат сифатида” 6 миллион евро ажратиб, 2025 ва 2026 йилларда жами 20 миллион евро миқдорида кўпроқ грантлар ажратилиши кутилмоқда.[41]

Осиё тараққиёт банки (ОТБ) ҳукуматнинг сув таъминотини модернизация қилиш бўйича саъй-ҳаракатларини қўллаб-қувватламоқда, Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) эса “ўғитлар, қишлоқ хўжалиги техникаси ва дон савдоси каби қишлоқ хўжалигига асосланган юқори ва қуйи тармоқларни кенгайтириш”ни қўллаб-қувватламоқда.[42]

Шунингдек, пахта барқарорлигини таъминлаш бўйича The Better Cotton Initiative (BCI) глобал дастури, Халқаро меҳнат ташкилоти ва Халқаро молия корпорацияси (ХМК) ҳамкорлигидаги Better Work каби кўп томонлама ташкилотлар Ўзбекистонда ўз фаолиятини бошлаган.[43] Better Work Uzbekistan Ўзбекистондаги 10 та пахта-тўқимачилик кластерига баҳолаш ва маслаҳат хизматларини тақдим этади.[44]

Халқаро молия институтларининг Ўзбекистондаги корхоналарга киритган сармоялари аллақачон текширув ва расмий шикоятларга сабаб бўлган. Ўзбекистоннинг энг йирик пахта ишлаб чиқарувчиларидан бири бўлган Сингапурнинг Indorama Agro компанияси 2018 йилда Ўзбекистонда ўз фаолиятини бошлаганидан бери ЕТТБ, ОТБ ва Халқаро молия корпорациясидан миллионлаб ривожланиш кредитларини олган. Ўтган йиллар давомида Indorama Agro корхонасида ишчиларга нисбатан адолатсиз муносабат ва қасос олиш бўйича кўплаб шикоятлар бўлган.[45]

Indorama Uzbekistan бош директори Дипак Раина 2025 йил 21 ноябрда Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га юборган электрон почта хабарида Indorama Agro “меҳнат соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар ёки касаба уюшмалари фаолиятига аралашув ҳақидаги барча даъволарни қатъиян рад этишини” ва “жамоавий музокаралар ва касаба уюшмалари фаолиятини қўллаб-қувватлашини” айтди.[46] Раинанинг таъкидлашича, Indorama Agro “халқаро меҳнат ва инсон ҳуқуқлари стандартларига, шу жумладан ХМТнинг асосий конвенцияларига” ва “барча операцияларда меҳнат ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга” содиқдир.[47]

Халқаро молия институтлари ва Европа Иттифоқи каби бошқа институционал органлар Ўзбекистондаги грантлари, инвестициялари ва лойиҳалари билан боғлиқ ҳуқуқбузарликларни диққат билан кузатиб бориш ва ҳуқуқбузарликлардан жабрланган ҳар қандай шахс самарали ҳимоя воситаларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлишини таъминлаш масъулиятига эга.

Масъулиятли таъминот стандартлари

Ўзбекистон ҳукумати инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқ нормаларига мувофиқ инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилиш, ҳимоя қилиш ва таъминлаш мажбуриятига эга. Шу билан бирга, бизнес субъектлари, жумладан маҳаллий ва халқаро кийим-кечак брендлари ҳам инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилиш мажбуриятини ўз зиммасига олади.[48]

Бу тамойил халқаро миқёсда кенг эътироф этилади.[49] Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бизнес ва инсон ҳуқуқлари бўйича Раҳбарий тамойилларида яққол баён этилган “Ҳимоя қилиш, ҳурмат қилиш ва тиклаш чоралари” тизими бизнес субъектларидан инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилиш, ҳуқуқбузарликларда иштирок этмаслик ва улар содир бўлган тақдирда самарали тиклаш чораларини кўришни талаб этади. Раҳбарий тамойиллар бизнесни ўз фаолиятининг инсон ҳуқуқларига таъсирини аниқлаш, олдини олиш, юмшатиш, ҳисобга олиш ва бартараф этиш учун зарур текширувларни ўтказишга ундайди.[50] 

Сўнгги йилларда мамлакатлар қўшимча равишда компаниялар ўз таъминот занжирларида тегишли текширув ўтказиши шартлигини белгиловчи қонунларни қабул қилдилар. Канада, Америка Қўшма Штатлари, Буюк Британия, Франция, Нидерландия ва Германия сўнгги йилларда тегишли текшириш тўғрисидаги қонунларни қабул қилди.[51] 2024 йил июль ойида Европа Иттифоқи Европанинг йирик компанияларидан ўз фаолиятида ва глобал қиймат занжирларида инсон ҳуқуқлари ва атроф-муҳит стандартларига риоя қилишни талаб қилувчи Европа Иттифоқининг корпоратив барқарорликни етарли даражада текшириш директивасини (CSDDD) қабул қилди.[52] Тегишли текширув мажбуриятининг бир қисми сифатида қонун нафақат компанияларни ўз таъминот занжирларини хариталашга рағбатлантиришни, балки инсон ҳуқуқларининг бузилиши ҳолатлари ва хавфларини аниқлаш ва бартараф этиш, шунингдек, уларнинг харид қилиш амалиёти “ўзини ўзи банд қилган ишчилар ва кичик фермер хўжаликлар” ёки фермерларнинг яшаш даромадига “ҳисса” қўшишини таъминлаш мажбуриятини ҳам ўз ичига олади.[53] 2024 йил декабрь ойида Европа Иттифоқи, шунингдек, Иттифоқ бозорида мажбурий меҳнат билан ишлаб чиқарилган маҳсулотларни тақиқлаш тўғрисидаги низомни (Forced Labor Regulation-FLR) қабул қилиб, у CSDDDга қўшимча равишда амал қилади.[54]

Ўзбек ип-калаваси аллақачон Ўзбекистоннинг энг йирик экспорт товарларидан бири бўлиб, Ўзбекистон ҳукумати экспорт учун тўқимачилик саноатини ривожлантириш ниятида эканлигини маълум қилди, бу эса ўзбек пахтасини глобал таъминот занжирларига янада кўпроқ киритади.[55] Шундай қилиб, ушбу ҳисоботда ҳужжатлаштирилган Ўзбекистон қонунчилиги ва халқаро ҳуқуқнинг бузилиши Ўзбекистонда фаолият юритаётган бизнесдан ташқари бошқа оқибатларга ҳам эга. Ўзбекистон тўқимачилик саноатини ривожлантиришда давом этар экан, якка тартибдаги фермерлар ҳам, пахта-тўқимачилик кластерлари ҳам глобал брендлар ва чакана сотувчилар қиймат занжирларининг асосий таркибий қисмига айланади. Ушбу брендлар ва чакана сотувчиларнинг аксарияти Европа ва Қўшма Штатларда жойлашган бўлиб, улар ўз фаолиятларида - таъминот занжирининг юқори ва қуйи қисмида тегишли текширув ва мажбурий меҳнат қонунларига риоя қилишлари керак бўлади.

Ўзбекистондан буғдой ва пахта сотиб олишни режалаштираётган тадбиркорлар ушбу ҳисоботда ҳужжатлаштирилган инсон ҳуқуқлари бузилишларини аниқлаш, олдини олиш, камайтириш ва бартараф этиш бўйича ўзларининг лозим даражада текширув (due diligence) мажбуриятларини англаб етишлари лозим. Мажбурий меҳнат ҳолатлари аниқланган тақдирда, тегишли маҳсулотлар мажбурий меҳнатга қарши қонунчилик (FLR) талабларига мувофиқ тақиқланиши ёки бозорга киритилмаслиги мумкин.

II. Зўравонликка асосланган меҳнат шароитлари

Деҳқончилик кун сайин қийинлашиб бормоқда. Фермерларда эркинлик йўқ.

– Дўстлик тумани фермери[56]

Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт (ИИМҲХП) тегишли равишда 6, 7 ва 11-моддаларда меҳнат қилиш ҳуқуқини, адолатли ва қулай меҳнат шароитларидан фойдаланиш ҳуқуқини ҳамда етарли турмуш даражасига эга бўлиш ҳуқуқини кафолатлайди.[57] Пактга нуфузли шарҳлар берувчи ва унинг бажарилишини назорат қилувчи БМТнинг Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар бўйича қўмитаси ўзининг адолатли ва қулай меҳнат шароитларига эга бўлиш ҳуқуқи тўғрисидаги 23-сонли Умумий изоҳида “[и]штирокчи давлатлар қишлоқ хўжалиги ходимлари бошқа тоифадаги ишчиларга нисбатан кам бўлмаган қулай шароитлардан фойдаланишини таъминлаш учун қонунлар ва сиёсат қабул қилишлари керак” деб белгилайди.[58]

Ўзбекистон Конституциясининг 42-моддасида ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш, шунингдек ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга эканлиги белгилаб қўйилган.[59]

Муносиб турмуш даражаси, жумладан адолатли иш ҳақи

Ғалладан тушган пул [АгроБанк] кредити ва солиқларни тўлашга етди. Фойда қолмади.

– Ғалла фермери, Риштон тумани[60]

ИИМҲХПнинг 7-моддасида кафолатланган ҳар бир кишининг адолатли ва қулай меҳнат шароитларига эга бўлиш ҳуқуқи тегишли ҳақ тўлашни ўз ичига олади. Қўмита бу ҳуқуқнинг барча вазиятларда, барча ишчиларга, жумладан фермерлар ва қишлоқ хўжалиги ходимлари каби ўзини ўзи банд қилган ишчиларга ҳам тааллуқли эканлигини тасдиқлаган.[61] Меҳнатга ҳақ тўлаш даражаси “муносиб турмуш”ни таъминлайдиган бўлиши керак. Қўмита шунингдек адолатли ва қулай меҳнат шароитларига эга бўлиш ҳуқуқи Пактда назарда тутилган бошқа ҳуқуқлардан фойдаланишнинг ҳам шарти, ҳам натижаси эканини таъкидлайди; хусусан, муносиб иш ҳақи орқали муносиб турмуш даражаси таъминланади.

Гарчи Ўзбекистон қонунчилиги фермерларга пахта ва буғдойни Ўзбекистон товар-хом ашё биржаси белгилаган нархдан юқори нархда сотиш юзасидан музокаралар олиб бориш имконини берса-да, амалиётда фермерлар сотиш шартларини белгилаш бўйича самарали музокара қилиш имкониятига эга эмас. Нарх амалда биржа белгилаган кўрсаткичга боғлиқ бўлиб қолмоқда, ҳатто бу ҳолат маҳсулотни зарар билан сотишни англатса ҳам. Ушбу ҳисобот доирасида ўтказилган суҳбатлар, маҳаллий оммавий ахборот воситалари материаллари ҳамда сўнгги уч йил ичида фермерлар томонидан Telegram каналларида эълон қилинган хабарлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда тобора кўпроқ пахта-тўқимачилик ва ғаллачилик кластерлари ҳукумат қарорлари ва фермерлар билан тузилган шартнома мажбуриятларини бузган ҳолда, пахта хомашёси ва ғалла учун тўловларни ўз вақтида ёки тўлиқ амалга оширмаётгани ҳақида даъволар мавжуд. [62]

Мен ўзгартирмоқчи бўлган нарса шуки, фермерлар ҳақиқий ҳамкорлар сифатида кўрилсин; [ҳокимият] шаффоф ишласин, фермерлардан ҳужжатлар ва қарорларни яширмасин; ва фермернинг ўзи ҳар қандай келишувларда [иштирок эта олсин].... Барча [экин] нархлари ва шартлари очиқ платформада эълон қилиниши керак - фермерлар таққослаши учун. Фермерлар учун тўловлар ва субсидиялар бўйича оддий “калькулятор” - қанча тонна, қандай сифатда, қандай нарх, қачон тўлашнинг барчаси шаффоф бўлиши керак.

–Фарход, Андижон вилояти, 2025 йил 28 ноябрь

Фермерларнинг пахта, ғалла сотишдан оладиган даромадларини чекловчи давлат аралашуви

Ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган фермерлар Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га ўз ерларида пахта ва буғдой етиштириш устидан кучли давлат назорати туфайли ўз маҳсулотларини сотиш шартлари бўйича музокаралар олиб бориш имкониятига эга эмасликларини айтишди. Юқорида таърифланганидек, фермерлар пахта ва ғалла етиштиришнинг шу йилги умуммиллий прогнози ва фермернинг ердан оладиган тахминий ҳосилдорлиги билан белгиланадиган пахта ва буғдойнинг белгиланган миқдори ёки уларнинг “режаси” бўйича шартномалар тузишга мажбурдирлар.

Олтинкўл туманидан бир фермер шундай тушунтиради: “Фермер кластер билан келишиб, шартнома тузишга мажбур. Бизни туман ҳокимияти мажбурлайди. Фермер ҳеч қандай шарт қўя олмайди, ўз талабларини айта олмайди... Худди кластерга ялиниб-ёлвориб маҳсулотимизни сотаётгандек бўламиз. [Кластер] хоҳласа пул беради, хоҳламаса бермайди.”[63]

Ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган фермерлар, шунингдек, фермерлар ва кластерлар ўртасида фьючерс шартномаларини имзолашда узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган ва кенг тарқалган муаммони, яъни фермерларга имзолаш учун пахта ёки буғдой нархи кўрсатилмаган бўш шартнома бланкалар тақдим этилишини таъкидладилар.[64] Сўнгги икки йил ичида Ўзбекистон ҳукумати ушбу муаммони ҳал қилиш чораларини кўрди. 2024 йилдан бошлаб қўлда тузиладиган фьючерс шартномалари пахта ва буғдойнинг сотиш нархини шартномада кўрсатган ҳолда орқали онлайн тизимга ўтказилди ва бу муаммони бартараф этди. Эндиликда фермерлар электрон тизимга ўз логин ва пароли билан кириш имкониятига эга бўлиб, у ерда исталган вақтда фьючерс шартномасининг нусхасини юклаб олишлари мумкин.[65]

Фарғона вилояти Риштон туманидаги икки фермер Ўзбек форумига маълум қилишича, улар мавсумнинг ярмида бир миқдордаги пахтани кўрсатган ҳолда фьючерс шартномалари тузган бўлса-да, ҳокимият улар етиштириши керак бўлган пахтанинг умумий миқдорини тахминан 20 фоизга оширган.[66] “Мен [пахта] режани бажармадим, чунки мен фьючерс шартномасини имзолаганимда меъёр 165 тонна эди, кейин улар [ҳокимликдаги амалдорлар] уни спот шартномасига ўзгартирдилар ва меъёр 190 тонна эканлигини кўрсатдилар,” - деди фарғоналик фермерлардан бири Ўзбек форумига.[67]

2025 йил пахта ва буғдой ҳосили ҳолатига кўра, пахта ва буғдой хом ашёсининг минимал ўртача миқдорини Ўзбекистон фонд биржаси - Республика товар-хом ашё биржаси белгилайди.[68] Пахта нархи бўғрисидаги Низомда “фермер хўжаликлари ва қайта ишловчилар [кластерлар] ўртасида фьючерс шартномалари... биржада эркин шаклланадиган, бироқ эълон қилинган бошланғич нархдан паст бўлмаган нарх бўйича тузилади” деб белгиланган.[69]

2024 йилда “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Қонунга киритилган ўзгартиришлар шуни англатадики, кластерлар валюта курсидан паст нархда сотиб олишлари мумкин эмас, балки номинал равишда фермерлар пахта ва буғдойга ўз нархларини белгилаш ҳуқуқига эга. Бироқ амалда фермерлар ўз пахта ва буғдойларига биржада белгиланган нархдан юқори нархларни, ҳатто бу нарх маҳсулот таннархини қопламаса ҳам, талаб қилиш учун музокара олиб бориш имкониятига эга эмаслар. Бундан ташқари, ҳукумат камида бир марта кластерларни қўллаб-қувватлайдиган пахта нархини фермерлар зарарига бир томонлама белгилаш учун аралашган.[70] Ўзбекистонда мустақил суд ҳокимиятининг йўқлиги ва қонун устуворлигига ҳурматнинг пастлиги ҳукуматнинг бир томонлама аралашуви бўйича самарали текширувлар йўқлигини англатади.

2024 йил 13 сентябрда жаҳон бозорида пахта нархи тушиб кетганидан сўнг, ҳукумат аралашиб, пахта сотиб олишнинг янги, пастроқ нархини белгилади ва пахтанинг минимал харид нархи ва ҳар бир тонна учун ажратиладиган субсидия миқдорини белгилаган 574-сонли қарорни қабул қилди.[71] Маҳаллий оммавий ахборот воситалари ва фермерларнинг очиқ Телеграм-каналлардаги хабарларига кўра, ички ишлар ходимлари фермерларнинг уйига келиб, уларни арзонроқ нархда янги олди-сотди шартномаларини имзолашга мажбур қилган.[72] Баъзи фермерлар пахтанинг пастроқ нархи билан маҳсулот таннархини қоплай олмасликларидан ҳавотирга тушишди.[73] Ўзбек форум ва Human Rights Watch фермерлар янги олди-сотди шартномаларини имзолашдан бош тортиб, кластерни дастлабки шартнома шартларини бажаришга мажбурлаш учун судга мурожаат қилган айрим ҳолатлардан хабардор.[74]

Бошқача айтганда, Ўзбекистондаги аксарият пахта фермерлари кластерлар билан одатда февраль ойида, экишдан олдин фьючерс шартномаларини тузганидан сўнг, олти ой ўтиб ҳукумат томонидан пахта нархининг бир томонлама қайта белгиланишига дуч келган. Сентябрь ойига келиб эса фермерлар аввал келишилган нарх асосида ишлаб чиқариш ва ҳосилни йиғиб олиш билан боғлиқ харажатларни амалга ошириб бўлган ва пахтани йиғиб олган бўлишган.

Фермерлар нафақат ўзларининг фьючерс шартномаларида белгиланганидан пастроқ нархни қабул қилишга мажбур бўлишган, балки Наманган вилоятининг Поп туманидаги камида бир фермер Ўзбек форуми ва Human Rights Watch’га маҳаллий ҳокимият органлари унга ва бошқа фермерларга 2025 йил бошида муайян кластер билан фьючерс шартномаларини тузишга босим ўтказгани ҳақида хабар берди, гарчи кластер 2024 йил ҳосилидан буғдой ва пахта учун ҳали ҳам қарздор бўлса ҳам. “Ҳокимлик Поп туманидаги барча фермерларнинг 100 фоизини Чуст кластери (собиқ Art Soft) билан шартнома имзолашга мажбурламоқда. [Аммо] кўплаб фермерлар буни хоҳламаяпти,” - деди у.[75]

Аввалроқ, 2024 йил июнь ойида Наманган вилоятининг Чуст туманида ғалла етиштирувчи фермер маҳаллий ОАВга ўзининг ғалласини Art Soft кластерига топшириш учун шу туман ҳокимининг босимига учрагани ҳақида хабар берган эди. Фермер ўз мурожаатида кластернинг сурункали қарздор экани, тўлов олишига ишонмаслигини айтди.[76] Human Rights Watch ва Ўзбек форум Art Soft кластерига фермерларнинг кластер уларга тўловни ўз вақтида ёки тўлиқ тўламагани ҳақидаги даъволари юзасидан мурожаат қилди, бироқ ушбу ҳисобот эълон қилинган вақтга қадар жавоб олмади.

Пахта ва буғдой учун тўловни кечиктириш ёки тўламаслик

Ўтган йилги буғдой учун ҳали ҳам тўлов олмадим. Улар [кластер] мени қарздор қилиб қўйишди.

–Фермер, Фарғона вилояти[77]

Президентнинг 2023 йил декабрдаги 205-сон Қарори билан пахта-тўқимачилик кластерлари пахта хомашёси учун тўловларнинг 80 фоизини фьючерс шартномаси асосида “пахта хомашёси қабул қилиб олинган кундан эътиборан уч иш кунидан кечиктирмай, қолган қисмини 31 декабрга қадар” тўлаши белгиланган.[78] Буғдой учун тўлиқ тўлов етказиб берилган кундан бошлаб икки ҳафта ичида амалга оширилиши керак.[79] Агар кластер вақтида тўловни амалга оширмаса, фермерлар кластерга нисбатан иқтисодий судларга даъво аризаси билан мурожаат қилиши мумкин.[80]

Click to expand Image

Лекин сўнгги икки-уч йилда Ўзбекистонда пахта-тўқимачилик ва ғаллачилик кластерлари томонидан фермерларга етиштирилган пахта ва ғалла учун ўз вақтида ва тўлиқ ҳақ тўламаслик ҳолатлари кўпайиб, адолатли ва ўз вақтида ҳақ олиш ҳуқуқи тобора бузилмоқда. Фермерлар Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га маълум қилишича, ҳатто улар тўловларни кечиктириш ёки тўламаслик учун кластерларни судга берганларида ва суд уларнинг фойдасига қарор чиқарганида ҳам, маҳаллий ҳокимият органлари суд қарорига риоя этилишини таъминлаш учун ё етарлича ҳаракат қилмаган ёки умуман ҳаракат қилмаган. Бу эса уларнинг самарали ҳимоя воситаларига, судга мурожаат қилиш ва ўз мулкидан фойдаланиш ҳуқуқларини бузган.[81]

Ҳокимиятнинг кластерларни фермерларга тўловни амалга оширишини таъминлаш бўйича ҳаракатсизлиги Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги секторидаги куч номутаносиблигини яққол кўрсатиб беради. Энг муҳими, бу тўлиқ тўловни олмаган фермерларни қалтис молиявий аҳволга солиб қўяди, ҳамда уларнинг солиқларни ёки бошқа тўловларни ўз вақтида ёки тўлиқ тўлаш қобилиятига таъсир қилади. Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги маълумотларига кўра, 2022 йилдан буён 19 та пахта-тўқимачилик кластери банкротлик тўғрисида ариза берган.[82] Кластерлар банкротлик тўғрисида ариза берганида, фермерлар йўқотилган даромадни қандай қилиб олишни билмай қоладилар.

Мутахассислар Ўзбекистонда пахта кластерлари банкрот бўлишининг асосий сабабларидан бири сифатида кластерларнинг жадал ўсиши, юқори фоизли ва қисқа муддатли кредитлар, пахта ва тўқимачилик маҳсулотларига глобал талабнинг пасайиши, коррупция ва ёмон бошқарув, давлат сиёсатининг изчил эмаслигини кўрсатмоқда.[83] Бошқа омиллар қаторига тўқимачиликдаги кичик маржалар, экспорт бўйича халқаро стандартларга жавоб бера олмаслик ва логистика муаммолари (Ўзбекистон денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имконияти бўлмаган мамлакат) киради.[84]

Хоразмлик фермер Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га қарздорлик билан курашаётгани, аммо кластер унга “қарздорлиги ва пули йўқлигини даъво қилиб” тўлай олмаслигини айтди.[85] Зарбдор туманидаги бир фермер ўз кластерининг унга бир неча ой кечикиб ҳақ тўлаганини айтди. Шунга қарамай, у “пахтадан ҳеч қандай фойда кўрмаган. Барча даромадлар банклардан олинган қарзлар, солиқларни ва кластерга тўлаш учун кетган.”[86]

Андижон вилоятидаги пахта етиштирувчи фермер 2025 йил охирида Ўзбек форумига 2024 йил ҳосилидан олган пахтаси учун тўлиқ ҳақ тўланмагани натижасида “2025 йилда фермер хўжалигимнинг молиявий юки ошганини” ва энди у... қарзларини “болаларим ишлаб топган пул ва ҳатто онамнинг нафақаси” билан тўлаётганини айтди. [87]

2024 йил учун қолган қолдиқлар ҳақида кластерга ёзганман, туман қишлоқ хўжалиги бошқармасига ҳам маълум қилганман, улар хабардор. Ҳозирча судга ҳам, прокуратурага ҳам борганим йўқ, чунки ишни “келишув” билан ҳал қилмоқчиман. Агар мен [судга] борсам ҳам фойдаси бўлмайди, судлар ва кластернинг тили бир.[88]

Андижон вилоятининг Булоқбоши туманида яшовчи Дилмурод исмли фермер 2025 йил охирида Ўзбек форумига берган интервьюсида “пахта учун тўловларнинг кечиктирилиши теримчилар ва доимий ишчиларга катта таъсир кўрсатди. Терим ҳақини ўз вақтида тўлай олмаганим учун кредит олдим ва уни тўладим. Бу қарз молиявий аҳволимни ёмонлаштирди” деди.[89]

Кластерларнинг фермерларга етиштирган маҳсулоти учун ҳақ тўламаслиги муаммоси ҳақида берилган саволга Ўзбекистон ҳукумати “пахта-тўқимачилик кластерлари ва пахта хомашёси етиштирувчилар ўртасидаги муносабатлар улар ўртасида тузилган шартномалар асосида амалга оширилиши” ва “улар қарзларни ундириш учун судга даъво қилиш ҳуқуқига эга” деб жавоб берди.[90]

Шунингдек, ҳукуматнинг қайд этишича, “Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 6 мартдаги 145-сон Қарорига мувофиқ, 2025 йил 10 мартга қадар 2024 йил ҳосилидан харид қилинган пахта хомашёси учун пахта етиштирувчилар билан ҳисоб-китобларни тўлиқ амалга оширмаган кластерларга имтиёзли кредитларни қайтариш муддати узайтирилмайди.”[91] “Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан тегишли ташкилотлар ва ҳудудий бошқармалар билан ҳамкорликда 117 та кластернинг 28 минг 988 нафар фермер олдидаги қарздорлиги бўйича 11,5 триллион сўм (100 фоиз) миқдоридаги қарздорлик тўлиқ тўлаб берилишини таъминлаш юзасидан тегишли чоралар кўрилди,” - дейилади хатда.[92] [асл матнда ажратиб кўрсатилган].

Бир нечта фермерлар Human Rights Watch ва Ўзбек форумига кластерларни иқтисодий судларга бериб, уларни қарзларини тўлашга мажбур қилганликларини айтишди. Айрим судлар фермерлар фойдасига қарор чиқарган бўлса-да, кластерлар суд қарорларига амал қилмаган. “Кластерни судга бердик, [лекин] суддан натижа бўлмади,” - деди 2024 йил август ойида Андижон вилоятининг Олтинкўл туманида яшовчи фермер. «Суд “тўласин, фоизи билан тўласин” деган қарор чиқарди, лекин [кластер] тўламаяпти.»[93] Фарғона вилоятида пахта етиштирувчи фермер 2025 йил ноябрь ойида Ўзбек форумига шундай деди: “Бир неча йил олдин [пахта-тўқимачилик] кластери менга 230 миллион сўм қарз эди. Мен судга мурожаат қилдим, судда ютиб чиқдим, [лекин] бир йил ўтди, кластер ҳали ҳам тўламади.”[94]

Хоразмлик ўз ерида пахта ва буғдой етиштирадиган яна бир фермер, Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га айтишича, икки йил ўтган бўлса-да, 2021-2022 йиллар ҳосили учун тўловни ҳали тўлиқ ололмаган. “Мен судга мурожаат қилдим ва суд кластерга менга товон пули тўлашни буюрди. Бироқ қарор ижро этилмаяпти. Кластер пули йўқлигини ва қарзга ботганини айтмоқда,” деди у. [95]

10 йилдан ортиқ вақт давомида ўз ерида пахта ва буғдой етиштириб келаётган фарғоналик фермер Ўзбек форум тадқиқотчиларига “маҳсулотим учун шартномада кўрсатилган вақтда [тўловни] ҳеч қачон олмаганман,” деди.[96] У 2023 йилги буғдой ҳосили учун буғдой кластеридан қарздорликни ундириш учун судга мурожаат қилгани ва ишга туман ҳокими аралашиб, “бизларни кластер билан яраштириб қўйиши” ва фермерларга уч ҳафта ичида пулларини олиб беришини ваъда қилиши учун даъвони кўриб чиқишни чўзгани, ҳақида гапирди. “Лекин биз ҳали ҳам олмадик. Менга берилиши керак бўлган тўлов 90 миллион сўмни (6 930 АҚШ доллари) ташкил этади. 200, 150, 130 миллион сўмлик тўловларни ололмаган фермерлар ҳам бор,” - дейди фермер.[97]

Қашқадарёнинг Яккабоғ туманида 2024 йилда терилган пахта ҳосили учун пулини ололмаган фермер қарздорлиги учун кластерни судга берди. Шунингдек, у суддан кечиктирилган тўлов учун кластерга жарима солишни талаб қилди. Шартномага кўра, кластер фермерга жами 44 185 АҚШ доллари тўлаши керак бўлган, бироқ 2024 йил 31 декабрь ҳолатига кўра, фермернинг олдида 7 036 АҚШ долларига тенг қарзи бўлган. Яккабоғ тумани иқтисодий судининг 2025 йил 18 февралдаги ҳал қилув қарорида фермер фойдасига пахта учун тўловни дарҳол амалга ошириш тўғрисида қарор чиқарилган.[98] Шунингдек, суд тўловни кечиктирганлик учун 70 АҚШ доллари миқдорида жарима белгилаган. Бироқ 2025 йил сентябрь ойи якунига қадар кластер қарзнинг фақат ярмини тўлаган.

Фарғона вилоятининг Бувайда туманидаги фермер 2024 йил август ойида Ўзбек форуми ва Human Rights Watch’га буғдой учун тўлов амалга оширилмагани сабабли электр энергияси учун тўловни ўз вақтида тўлай олмагани ва шу сабабли ходимлар унинг мол-мулкини мусодара қилганини айтган.

Ҳозирда менда катта муаммо бор. Менда 176 миллион сўмлик электр энергияси учун қарзим бор. Шу билан бирга, ғаллачилик кластери мендан қарздор. Лекин на суд ижрочилари, на прокуратура, на ҳоким кластерга фермерга пул тўла, демайди... Аксинча, суд ижрочилари келиб, электр энергияси учун қарздорман, деб сув мотори, кабеллар, электр ускуналаримни олиб кетишди. Агар ғаллачилик кластери менга ўз вақтида пулимни берганида, қарз олмасдан пахтамни суғориб, ўғитлаган бўлардим.[99]

Kun.uz маҳаллий ОАВда 2025 йил апрель ойида Тошкент вилоятининг Бекобод туманидаги фермерларга суд қарорига қарамай, пахта-тўқимачилик кластери томонидан пул тўланмагани ҳақида хабар берилганди. Суҳбатлашган фермерлардан бирининг Kun.uz’га маълум қилишича, кластер уч йилдан бери қарзини тўламаган. “Суд иши бўлди, қарор чиқди. 1 млрд 117 млн сўм қарзнинг фақат 210 млн сўмини [суд орқали] ундира олдим. Қўлимда мажбурий ижро ҳужжатлари бор [лекин кластер тўламаяпти]... Вилоят ва туман прокурорларига мурожаат қилганимизда, “кластер банкрот бўлиб, қарзга ботган, тўлай олмайди,” дейишди.[100]

Фарғона вилояти Фурқат тумани фермерлари 2024 йил май ойида Farmer.uz Телеграм-каналида Президент Шавкат Мирзиёевга очиқ мурожаат йўллаб, тумандаги кластерларга топширган пахтаси учун пул тўланмаётганидан хавотир билдирган. “Икки йилдан буён 2022-йилги тўловимизни ололмаяпмиз,” - деб бошланади хат.[101] “Ҳукумат томонидан ташкил этилган кластерларга ишониб, пахтамизни топширдик. Энди давлат фермерларга тўловларни олиши бўйича бирор кафолат берадими?”[102] Бугунги кунга қадар фермерлар кластерларнинг уларга қарзини қандай ундириши мумкинлиги бўйича ҳукумат томонидан жавоб берилмаган.

Ташқи ишлар вазирлиги Human Rights Watch ва Ўзбек форумга йўллаган хатида “Мажбурий ижро бюроси орқали қарздор кластерларнинг фермер хўжаликлари фойдасига 939,8 млрд сўмлик қарздорлигини ундириш бўйича ижро ҳужжатлари юзасидан ижро ҳаракатлари амалга оширилиб, шундан 843,5 млрд сўми ижро этилди. Қолган қарздорликни ундириш мақсадида қарздор кластерларнинг банк ҳисоб рақамлари музлатилди ва мол-мулкига чекловлар қўйилди. [асл матнда ажратилиб кўрсатилган]”[103] Хатда бошқа тафсилотлар келтирилмаган.

Human Rights Watch ва Ўзбек форуми ушбу ҳисобот учун суҳбатлашган фермерлар етказиб берилган пахта ва буғдой учун уларга пул тўламаган деб айтган олтита кластерга хат юборди ва уларнинг фикрини сўради. Ҳисобот чоп этилган вақтга қадар бирортасидан жавоб келмаган.

Фермерлар пахта, буғдой учун тўлов олмаган бўлса ҳам, солиқ жарималарига тортилмоқда

Тўланмаган фойдадан солиқ тўлашга [фермерларни мажбурлаш] адолатдан эмас.

–Фермер, Хоразм вилояти, декабрь 2025

Ушбу ҳисобот учун суҳбатда иштирок этган фермерлар Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га нафақат ҳукумат кластерлар фермерларга ўз вақтида пул тўлашини таъминлай олмаётгани ёки кластерлардан фермерлар олдидаги қарзини тўлашни талаб қилувчи суд қарорларини ижро эта олмаётгани, балки солиқ идоралари фермерларга солиқ солинадиган тўловни олмаган бўлса ҳам, фермерлардан пахта ва буғдой сотишдан қўшилган қиймат солиғини (ҚҚС) талаб қилиб, фермерларга ортиқча юк юклаётганини айтишди.

“Солиқ инспекцияси тўлов ҳали олинмаган бўлса ҳам, даромад солиғини талаб қилиши мумкин... Бу фермерлар учун энг қийин муаммолардан бири, чунки биз пулни олмаган бўлсак ҳам, солиқ тўлашга мажбурмиз,” - дея 2025 йил ноябрь ойида ҳуқуқ гуруҳларига андижонлик фермер тушунтирди.[104] Яна бири “Солиқ идораси кластер фермерга пул тўлаган ёки тўламагани билан иши йўқ. Маълум бир санада сиз солиқ идорасига ҳисобот юборишингиз керак, улар солиқларни ундириш учун дарҳол ҳисоб-китоб қилиб банкка юборишади.”[105]

Фермерлар, шунингдек, солиқларни ўз вақтида тўламаган тақдирда жарима қўлланилиши мумкинлигини таъкидладилар. Оқибатда солиқ органлари қарздорлик юзасидан фермерни судга беради ва суд мол-мулкни ундиришга қаратилган қарор чиқаради.

Бундай қарорларда суд Мажбурий ижро бюроси (МИБ)га фермернинг мол-мулкини баҳолаш ва солиқ қарзини қоплаш мақсадида уни мусодара қилиш бўйича ижро ҳаракатларини амалга оширишни топширади.

Фарғона вилоятида етказиб берилган пахта учун тўлов олмаган фермер:

Агар фермернинг қарзлари бўлса, солиқ идораси дарҳол судга мурожаат қилади ва қарзларни ундириш тўғрисида қарор қабул қилади. Шундан сўнг МИБ мулкни қарзлар эвазига сотиш учун кимошди савдосига қўяди. Лекин агар кластер биздан [фермерлардан] қарздор бўлса, [ҳатто] суднинг қарзни ундириш тўғрисидаги қарори билан МИБга келсангиз ҳам, амалий ҳаракатлар бўлмайди. Улар фақат ҳокимият манфаатларини кўзлаб иш тутадилар.[106]

Самарқанд вилоятининг Пайариқ туманида яшовчи фермер “Республика фермерлари” Телеграм каналига мактуб йўллаб, пахта учун қарздор бўлган кластерни судга беришга муваффақ бўлгани, бироқ МИБ ходимлари солиқ тўловларини кечиктиргани учун унинг машинасини кимошди савдосига қўйиб юборгани ҳақида ёзган. “ҚҚСни тўлаш кечиктирилгани сабабли ҳар куни пеня (жарима) ҳисобланади. МИБ менинг машинамни кимошди савдосига қўйди... Шикоятларим эшитилмай қолиб кетяпти.”[107]

Андижон вилояти Поп туманида 2024 йил ҳосилидан пахта ва буғдой сотгани учун тўлиқ ҳақ олиш учун кластер билан курашаётган фермер, 2024 йил декабрь ойида ҳуқуқ гуруҳларига пули йўқлиги сабабли солиқларни тўлай олмаслигидан хавотирда эканлигини айтди:

Пахтадан озгина фойда кўрдим, лекин жарималар туфайли уни йўқотаман... ҚҚСни ўз вақтида тўламаганлик учун пеня ҳар куни ошиб бормоқда. Агар тўлай олмасам, МИБ мол-мулкимни мусодара қилиши мумкин. Солиқ идорасига тўрт марта хат ёздим, кластер билан боғлиқ вазиятни тушунтирдим, кластер менга пул тўламаганини айтдим... Солиқ идораси ходими телефонда ҳамма шу аҳволда эканини, улар [фермерлар] барибир солиқ тўлаши кераклигини, солиқ тўлаш учун қаердандир пул топишим кераклигини айтди.[108]

2025 йил февраль ойи ўрталари ҳолатига, кластер фермерга пахта ва буғдой учун тўлаши керак бўлган пулни ҳали ҳам тўламаган эди. Оқибатда у солиқларни ўз вақтида тўламагани учун 850 АҚШ доллари миқдорида пеня тўлаган.[109]

Фермерларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш учун давлат томонидан ташкил этилган Фермерлар кенгаши 2023 йил январь ойида Бош прокуратурага мурожаат қилди. Мурожаатномада ўтган ойларда кластерларга пахта топширган, аммо ҳали тўлов олмаган 30 мингдан ортиқ фермернинг ҚҚС тўловларини кечиктириш сўраган. 2023 йил 30 январда Президент фармони қабул қилиниб, унда қуйидаги банд назарда тутилган эди: “Пахта ва ғалла етиштирувчи фермер хўжаликларининг мазкур қарор кучга кириш санаси ҳолатига барча солиқлари бўйича ҳисобланган ва тўланмаган пенялари, истисно тариқасида ҳисобдан чиқарилсин.”[110]

2025 йил март ойида Президент солиқ тизими фермерларга асоссиз юк тушираётганини билвосита тан олиб, солиқ тўламаган фермерлардан ундириладиган пеняларни яна бекор қилди. “Фермернинг солиқ қарздорлигини ўз вақтида тўламагани учун ҳозиргача йиғилиб қолган 1 триллион сўм пеня ҳисобдан чиқарилади,” - деди Президент.[111]

Ташқи ишлар вазирлигининг Human Rights Watch ва Ўзбек форумга йўллаган хатида 1 триллион сўм пенялар ҳисобдан чиқарилгани қайд этилиб, Вазирлар Маҳкамасининг “Пахта хом ашёси етиштирувчилар учун қўшилган қиймат солиғини тўлаш ҳамда ҳисобга олиш муддатларини мувофиқлаштириш тўғрисида”ги Қарорининг 2-бандига кўра, 2026 йил 1 апрелга қадар... “пахта-тўқимачилик кластерлари томонидан пахта ҳосили учун якуний ҳисоб-китоблар ўз муддатида амалга оширилмаган тақдирда, юзага келган солиқ қарздорлиги ҚҚС тўловчиси ҳисобланган қишлоқ хўжалиги корхоналари (фермер хўжаликлари)га уч ой муддатга тенг улушларда бўлиб-бўлиб тўлаш ҳуқуқи берилади. [асл матнда ажратилиб кўрсатилган]”[112]

Солиқ пеняларини ҳисобдан чиқариш ва ундан олдинги вақтинча солиқларни тўлаш учун қўшимча уч ой муҳлат бериш тўғрисидаги қарор мамнуният билан кутиб олинди. Бу фермерларнинг ўз ҳуқуқларини бузадиган адолатсиз ва ноҳақ юкни зиммасига олишининг олдини олиш учун зарур бўлган муваққат чоралар эди. Бироқ, тизим фермерлардан олинмаган даромаддан ҚҚС тўлаш ва тўламаганлик учун пеня тўлашни талаб қилишда давом этар экан, фермерларда кластерлардан тўловни ундиришнинг самарали усули йўқ экан, фермерларнинг ҳуқуқлари мунтазам равишда бузилади. Солиқ тўловчиларнинг дебитор қарздорлигини инобатга олиб, тўловлар бўйича суд қарорлари ўз вақтида ижро этилиши учун тизимни ислоҳ қилиш керак.

Фермер хўжаликлари ишчилари

Ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган фермерлар Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га ўз ерларига ишлов беришда ёрдам бериш учун расмий ва норасмий равишда ишчиларни ёллаганларини айтишди. Ушбу ҳисобот учун суҳбатлашган баъзи фермерлар Ўзбек форум ва Human Rights Watch’га кластерлар уларга ўз вақтида ёки тўлиқ ҳақ тўламаса, бу уларнинг пахта ва буғдой теримига ёрдам бериш учун фермер хўжаликларида ишлайдиган ишчиларни расман ёллаш ва уларга ҳақ тўлаш қобилиятига жиддий таъсир кўрсатишини айтишди.

Жиззах вилояти Зарбдор туманидаги фермер: “Қандай қилиб фермерлар шартнома тузиб, ишчиларга иш ҳақи тўлайди, ахир уларнинг ўзида имконият ва пул йўқ-ку. Фермерларнинг ўзида ойлик маош йўқ.”[113] Худди шу тумандаги яна бир фермер ишчиларга маош тўлаш учун нақд пул йўқлигини таъкидлади: “Биз ойлик маош тўлай олмаймиз, чунки бизда нақд пул муаммоси бор. Биз фермерларга тўловлар ўз вақтида амалга оширилмаганлиги сабабли, ишчилар билан оғзаки равишда уларга натура шаклида [товар билан] тўлашга келишиб олганмиз.”[114]

Ерни ноқонуний олиб қўйиш

Ўзбекистонда қишлоқ хўжалигига мўлжалланган барча ерлар давлат мулкидир. Ўзбекистон Ер кодексида ер “миллий бойлик” эканлиги ва “аҳолининг ҳаёти, фаолияти ва фаровонлигининг асоси сифатида давлат томонидан муҳофаза қилиниши” белгилаб қўйилган.”[115] Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Қонун кўра, фермер қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлардан фойдаланиш учун туман ҳокимияти билан 30 йилга (аввалги таҳрирда 49 йил эди) узоқ муддатли ижара шартномасини тузиши мумкин.[116] Ўзбекистон Республикаси “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Қонунда фермер хўжалиги “ўз зиммасига қишлоқ хўжалик экинларининг ҳосилдорлиги қонунчиликда белгиланган норматив ҳосилдорликдан кам бўлмаслигини таъминлаш мажбуриятини олади,” бу одатда режа деб аталади ва “ер участкасини ижарага олиш шартномасида мустаҳкамлаб қўйилади.”[117]

Ўзбекистон Ер кодексидаги Қонунда фермер хўжалигини тугатиш учун “ердан белгиланган мақсадда фойдаланмаслик ва ундан оқилона фойдаланмаслик” асос бўлади, дейилган.[118] Ўзбекистон Республикаси Ер кодексида ер участкасини ижарага бериш шартномасини шартнома муддати тугагунга қадар фақат суд бекор қилиши мумкинлиги белгиланган.[119] Фермер ўз еридан ихтиёрий равишда давлат фойдасига воз кечишни истаган тақдирда ҳам ер ижараси бекор қилиниши мумкин.[120]

Бироқ, ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган баъзи фермерлар маҳаллий ҳокимият органлари фермерлар режани бажара олмаганликлари учун танбеҳ бериш ёки огоҳлантириш мақсадида кўплаб фермерлар учун даромад олишнинг ягона воситаси бўлган ерларини олиб қўйиш билан уларга мунтазам равишда таҳдид қилишганини айтишди. Баъзи фермерлар, шунингдек, маҳаллий ҳокимият уларни ерларининг барчасидан ёки бир қисмидан “ихтиёрий равишда” воз кечишга мажбур қилгани ҳақида хабар беришди. Маҳаллий ҳокимият органлари кўпинча фермерлар ижара шартномаси шартларини бузганликлари ёки ердан бошқа мақсадларда фойдаланганликлари тўғрисида ҳеч қандай далилларсиз фермерларнинг ерларини тортиб олиш билан таҳдид қилишган. Бундан ташқари, кўп ҳолларда, фермерлар ўз ерларини қонуний ҳимоя қилишларига қарамай, давлат амалдорларининг ижара шартномасини бекор қилиш ва фермернинг ерини олиб қўйиш тўғрисидаги қарорлари Ўзбекистон қонунчилиги талаб қилганидек, суд қарорига асосланмаган. Мулк ва мол-мулкни ўзбошимчалик билан ва қонунга хилоф равишда эгаллаб олиш ҳамда қонунда ҳеч қандай асосга эга бўлмаган ёки шубҳали тарзда эгаллаб олиш билан қўрқитиш фермерларнинг мулкка, шахсий ва маиший ҳаётга бўлган ҳуқуқларини бузади.[121]

Ерни тортиб олиш таҳдидлари

Ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган фермерлар, гарчи туман ҳокимлари фермерлар ва кластерлар ўртасидаги фьючерс шартномаларини имзоламасалар-да, маҳаллий ҳокимият органлари ерни тортиб олиш таҳдидидан фойдаланиб, уларга ёки бошқаларга пахта ёки буғдой “режалари”ни (юқорига қаранг) бажаришга доимий босим ўтказганликларини айтишди. Фермерлар кенгаши юристи Чорихон Қодиров ҳам яқинда ОАВга берган интервьюсида шундай хулоса қилди: “Тан олишимиз керак, ерларни олиб қўйиш таҳдидлари бутун мамлакат бўйлаб ҳокимлар ва ҳоким ўринбосарлари томонидан тизимли ва мунтазам равишда амалга оширилмоқда.”[122]

Улуғнор туманидаги фермер 2024 йил охирида ҳоким унинг ерини “Президент топшириғи билан” олиб қўйиш билан таҳдид қилгани ва бу унинг келажаги учун қўрқув ва ноаниқлик ҳиссини туғдирганини Ўзбек форумга маълум қилди.

Нима қилишни билмай қолдим. Туманимизда ердан бошқа иш йўқ. Бутун оила ер ҳисобига боқилади. Аммо кейин ерни тортиб олмасликка қарор қилишгандек туюлди. Лекин мен келгуси йил нима бўлишидан доимо қўрқаман. Гарчи ер 49 йилга ижарага олинган бўлса-да, улар исталган вақтда ижара шартномасини бекор қилишлари мумкин.[123]

Қўшни тумандаги яна бир фермер ҳам шу фикрни такрорлади. “[Ҳокимият органлари] 49 йилга ер беради, лекин кейин ер сеники эмас, давлатники дейди.”[124] Зарбдорлик фермернинг сўзларига кўра, ҳокимлик мутасаддилари сув таъминоти етишмагани сабабли буғдой бўйича белгиланган “режа”ни бажара олмагани учун уни ер майдонини олиб қўйиш билан таҳдид қилган.[125]

Зарбдор туманидаги яна бир фермер эса амалдорларнинг фермер ерини тортиб олиш билан қўрқитиши “фермерни босим остида ушлаб туришнинг ягона йўли” эканини айтди. У ердаги фермерлар ҳосил етиштирадиган оғир муҳитни тасвирлаб, “Агар ҳуқуқингизни талаб қилсангиз, режани бажара олмасангиз, амалдорлар билан тортишсангиз ёки уларга қарши чиқсангиз, [кейин] босим кучаяди,” деди.[126]

Ўзбек форум 2024 йил ҳосили бўйича йиллик ҳисоботида қайд этишича, “Фермерга мадад” каби фермерларга мўлжалланган Телеграм-каналларда фермерларнинг ҳокимлар ва прокурорлар томонидан режаларни бажармагани учун ерларини олиб қўйиш таҳдидлари билан боғлиқ ўнлаб хабарлари эълон қилинган.[127]

Ўзбекистондаги маҳаллий оммавий ахборот воситалари, шунингдек, маҳаллий ҳокимият органлари томонидан берилган бошқа кўрсатмаларни бажармаганлик, масалан, суғориш каналларини асфалтлашдан бош тортганлик учун маҳаллий амалдорлар ерларни олиб қўйиш билан таҳдид қилгани ҳақида хабар берган. 2023 йил 10 декабрь куни маҳаллий мустақил оммавий ахборот агентлиги Eltuz Хоразм вилояти Қўшкўпир туманида фермерлар ерларни тортиб олиш таҳдиди билан ўзларига тегишли ҳар бир гектар ер майдонига 100 метрдан канални ўз ҳисобидан асфалтлашга мажбурлангани ҳақида хабар берди.[128]

Ерни мажбурий “ихтиёрий” олиб қўйиш

Ўзбекистонда ҳукумат амалдорлари томонидан қишлоқ хўжалиги ерларининг ноқонуний олиб қўйилиши ва бунинг оқибатида фермерларнинг тирикчилик манбаларидан маҳрум бўлиши йиллар давомида инсон ҳуқуқлари ташкилотлари ва Ўзбекистон оммавий ахборот воситалари томонидан кенг ёритилган.[129] Фермерлар ер ижараси шартномасини “ихтиёрий равишда” бекор қилиш учуш имзо қўйишга мажбурлангани, улар компенсация ва даромадсиз қолгани ҳақида хабар беришган. Ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган ўндан ортиқ фермерлар Ўзбек форуми ва Human Rights Watch’га маҳаллий ҳокимият органлари уларга ўз ерларининг барчаси ёки бир қисмини “ихтиёрий равишда” бериш учун қандай босим ўтказганини тасвирлаб беришди.

Ўзбекистон жанубидаги Қашқадарё вилоятининг Яккабоғ туманида яшовчи буғдой етиштирувчи Насиба Турдиева сўнгги беш йилдан буён ҳокимият ўзидан ноқонуний равишда тортиб олмоқчи бўлган ва оиласининг ягона даромад манбаи бўлган қишлоқ хўжалиги ерларини сақлаб қолиш учун курашмоқда. 2019 йилда ўша пайтдаги Яккабоғ тумани ҳокими Турдиева ер ижараси шартномасини “ихтиёрий” бекор қилиш тўғрисида имзо қўйганини айтган, бироқ Турдиеванинг айтишича, “ихтиёрий” ариза сохталаштирилган тарзда у бошқа биров томонидан имзоланган.[130] Далиллар у томонда. Баҳсли аризага “Н.Тўйчиев” имзоси қўйилган бўлиб, Турдиеванинг айтишича, у билан боғлиқ ҳеч кимда бундай исм йўқ ва у бундай исмли бошқа ҳеч кимни танимайди.

Турдиева ўз ерини тортиб олиш бўйича ҳаракат ҳақида фақат 2020 йил охирида, ери кимошди савдосига қўйилганида ва янги мулкдор эгалик қилишга уринганидагина хабар топди. Турдиева рад этган ва янги мулкдор уни чиқариб юборишни сўраб судга мурожаат қилган.[131] 2023 йил октябрь ойида суд янги ижарачининг фойдасига қарор чиқарган, ва Турдиева апелляция шикояти берган. 2025 йил 21 ноябрда Қашқадарё вилоят суди Турдиева ерлари олиб қўйилгани ҳақида расмий хабар олмаган бўлса-да, судга шикоят қилиш учун белгиланган 6 ойлик муддатни ўтказиб юборганини айтиб, унинг апелляциясини рад этган.[132]

Қорақалпоғистон Республикаси Тахиатош туманида яшовчи фермер Human Rights Watch ва Ўзбек форуми билан суҳбатда 2019 йил бошида туманидаги ерларни “оптималлаштириш” масаласини муҳокама қилиш учун ҳокимликка чақирилганини айтди.[133] “Улар барча фермерларни битта катта залга тўплашди. У ерда 60 га яқин фермер бор эди. Милиция бошлиғининг ўринбосари барча эшикларни қулфлади. Кейин эса бизни еримизни ўз ихтиёримиз билан берамиз, деган ҳужжатларга имзо чекишга мажбур қилишди.” [134]

Human Rights Watch ва Ўзбек форуми ўша учрашувда қатнашган яна икки фермер билан суҳбатлашиб, уларнинг иккаласи ҳам эшиклар қулфлангани ва фермерлар ўз ерларини “ихтиёрий равишда” топшириш учун имзо чекишга рози бўлганларидан кейингина қўйиб юборилганини тасдиқладилар.[135]

Жиззах вилоятининг Зарбдор туманида яшовчи фермер 2019 йилда худди шундай “оптималлаштириш” жараёнида 180 гектар ер майдони ундан олиб қўйилганини айтиб берди.[136]

2019 йилда Зарбдор тумани ҳокимлигида 100 дан ортиқ фермерлар йиғилиб, туман ҳокими, ИИБ ва прокурори бошчилигида фермерлар билан учрашув ўтказилди. Фермерлар ўз ерларини туман ер захирасига қайтариш учун ариза ёзишга мажбур бўлишди. Ўшанда ерлари тортиб олинган фермерлар давлат режасини бажарган ёки бажармагани мутасаддилар томонидан инобатга олинмаган.

2022 йил август ойида Президент фармони чиқди. Унга кўра, ер ижараси шартномасининг ихтиёрий бекор қилиниши ҳақиқий деб ҳисобланиши учун нотариал тасдиқлаш талаб этилади. Бу фармон, гўёки фермерларни ўз ерларидан воз кечишга мажбурлашдан ҳимоя қилиш мақсадида чиқарилган.[137] Бироқ, мажбурлаш ҳолатлари ҳақидаги хабарлар ҳанузгача давом этмоқда.

Жиззах вилояти Зарбдор туманидаги фермер 2024 йил июль ойида Ўзбек форум ва Human Rights Watch билан суҳбатда маҳаллий ҳокимият органлари уни режани бажармаганидан кейин еридан воз кечишга қандай мажбурлаганини тасвирлаб берди: “Туман ҳокимининг ўринбосари, ҳокимнинг қишлоқ хўжалиги бўйича ўринбосари, туман прокурори ва ички ишлар бошлиғи олдимда туриб, ерни топшириш тўғрисида ариза ёзишга мажбур қилишди.”[138] У яна тушунтирди: “Агар ҳужжатларга имзо қўйсанг, улар қўйиб юборишади, акс ҳолда чиқаришмайди.”[139]

Фарғона вилоятидан 65 гектар ерини туман захирасига қайтаришга “рози бўлган” фермер шундай деди: “Бу ихтиёрий-мажбурий тарзда бўлди... Ҳокимга ёки бошқа раҳбарларга гап қайтариб ҳеч ким барака топмаган. Улар йўқ жойдан айбимни топиб барча еримни тортиб олишлари мумкин.”[140]

2024 йил октябрь ойида давлат томонидан ташкил этилган Фермерлар уюшмаси бўлган Фермерлар кенгаши Жиззах вилоятининг Дўстлик тумани ва Фарғона вилоятининг Бағдод туманида фермерларнинг ер ижарасини “ихтиёрий равишда бекор қилиш” босим остида имзолангани ва нотариал тасдиқланган бўлса ҳам ҳақиқий эмаслиги ҳақида баёнот берди.[141] Бироқ, баёнот расмийларни маҳаллий амалдорларни жавобгарликка тортиш учун бирон бир чора кўришга ундамади.

Ҳокимият, шунингдек, кам таъминланган оилалар ёки ёшларга қайта тақсимлаш ниятида фермерлардан ерларни мусодара қилишга муваффақ бўлган. Баъзи ҳолларда фермерлар бу мақсадда бир неча гектар ерни хайрия қилишдан мамнун эканликларини айтишган.[142] Баъзилар эса ўзларининг “хайриялари” ихтиёрий эмаслигини таъкидлашди. Зарбдорлик фермернинг айтишича, “ҳокимлик вакиллари бизни мажбурлаб ариза ёздириб, еримизни тендерга қўйиб, ёшларга тадбиркорлик учун бериб юборди. Улар бизга нима гаплигини тушунтиришмади. Еримизнинг асосий қисмини тортиб олишди.”[143]

Жиззах вилоятининг Дўстлик туманида яшовчи яна бир фермер ҳокимият унинг 5 гектар ерини “зўравонлик билан тортиб олганини” айтди. “Менинг эътирозим шуки, 5 гектар ерим ёшларга бериб юборилди. Лекин ер қаровсиз қоляпти.”[144]

Фарғона вилоятида пахта ва буғдой етиштирувчи фермер тўрт ярим гектар ерини “ҳадя” қилганидан сўнг янги ижара шартномасини олишда қийинчиликларга дуч келганини таърифлади. “Тўрт ярим гектар еримнинг захирага ўтказилганлиги тўғрисидаги қарорни ҳам, янги ижара шартномасини ҳам ҳали олмадим. Янги ижара шартномасини сўраганимда, туман қишлоқ ва сув хўжалиги бошқармаси ҳамда Фермерлар кенгаши ходимлари уни чиқариб беришини айтишди, аммо муддат чўзилиб, ҳанузгача беришмаяпти.”[145]

Ташқи ишлар вазирлиги Human Rights Watch ва Ўзбек форумига йўллаган хатида фермерлардан қайта тақсимлаш мақсадида ерларининг бир қисмидан воз кечишни талаб қилиш амалиётини тан олмаган ва бунинг ўрнига “Ижарага олинган ер участкалари олди-сотди, ҳадя/ҳайрия ёки айирбошлаш объекти бўлиши мумкин эмас. Ер участкасини ижарага бериш шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш тарафларнинг келишувига кўра, агар бундай келишувга эришиш мумкин бўлмаса, суднинг қарорига кўра амалга оширилиши мумкин”- деган.[146] Шу билан бирга, хатда қишлоқ хўжалиги ерларини биринчи навбатда ёшларга ижарага бериш амалиёти қайд этилган.

Хатнинг 9-бандида кўрсатилишича, “Президентнинг 2024 йил 5 апрелдаги ПҚ-153-сонли Қарорига биноан, туман ҳокимлиги захирасидаги 60 минг гектар ер майдонини деҳқон хўжаликларини ташкил этиш мақсадида ёшларга устуворлик берилган ҳолда электрон онлайн-аукцион орқали сотувга чиқариш ва ижарага бериш белгиланган” [асл матнда ажратим кўрсатилган].[147]

2025 йил март ойининг охирларида “Озодлик” радиосининг Ўзбекистон бўйича бўлими Андижон вилоятидаги фермерлар ўз ерларини “ихтиёрий равишда” топширишга мажбур бўлганлиги ҳақида видеорепортаж эълон қилди.[148] Андижон вилоятининг Улуғнор туманида тайёрланган репортажда интервью берган фермерлардан бири “Озодлик” радиосига “Ҳоким еримни топшириб, ариза ёзишимни айтди. Ёзмайман дедим. У шундай деди: “Бу Президентнинг буйруғи, сиз Президентга қаршимисиз? Агар ёзмасанг, сени қамаб қўяман. Босим остида ариза ёзишга тўғри келди.”[149]

Давлат фермернинг ерларини тўлиқ ёки қисман ўзбошимчалик билан олиб қўйганда, фермер ўз мулкий ҳуқуқларининг бузилишига, шу жумладан фермер ўз ерига киритган инвестицияларни йўқотишга дуч келади. Юқорида таъкидланганидек, Ўзбекистонда қишлоқ хўжалигига мўлжалланган барча ерлар давлат мулки ҳисобланади, лекин қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни ижарага бериш шартномаси узоқ муддатли (ҳозирда 30 йил, илгари 49 йил) ҳисобланади. Фермерлар, масалан, ўз ерларига, суғориш тизимларига ва иссиқхоналарга сармоя қиладилар. Давлат ерни олиб қўйганда, у буни одил судловсиз амалга оширади ва фермерларга ушбу инвестициялар бўйича йўқотишларини қопламайди.

Ҳимоя чоралари йўқлиги

Судья ҳокимнинг айтганини қилади. Суд ер масаласида ёрдам бера олмайди.

–Зарбдор туманидаги ери тортиб олинган фермер[150]

Ўзбекистоннинг авторитар сиёсий тизими суд ҳокимиятининг мустақил эмаслигига олиб келди, бу эса кенгроқ маънода инсон ҳуқуқларини поймол қилди. Фермерлар “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ ерларни мусодара қилиш бўйича судга мурожаат қилишган, аммо судлар кўпинча ҳуқуқий ҳимоя чораларини таъминламаган. Судлар фермерлар фойдасига қарор чиқарган ҳолатларда маҳаллий ҳокимият органлари суд қарорини ижро этмаган. Фермерлар кенгаши юристи Чорихон Қодиров 2024 йил октябрь ойида маҳаллий оммавий ахборот воситаларидан бирига берган интервьюсида Сирдарё вилоятида туман ҳокими ҳукумат қарорини нотўғри талқин қилиб, фермер билан ер ижараси шартномасини бекор қилган ҳолатга тўхталди. Қодиров шундай деди:

Очиқ айтиш керак, туман ҳокимларининг ноқонуний қарорларини очиқчасига ўз кучида қолдираётган айрим ноҳалол судьялар бор. Бундай пайтларда фермерларнинг ҳуқуқларини қанчалик ҳимоя қилмайлик, айрим судьяларнинг адолатсиз қарорлари туфайли фермерларнинг манфаатлари ҳимоя қилинмай қолаверади... Ҳокимларнинг ноқонуний қарорларини ўз кучида қолдириш учун [судлар] очиқчасига... ҳокимларнинг ёнини олиб, асоссиз ва адолатсиз қарорлар қабул қилаётганига гувоҳ бўлмоқдамиз.[151]

Human Rights Watch ва Ўзбек форуми бир нечта ер ижарасини бекор қилиш ишлари бўйича судлар фермерлар фойдасига қарор чиқарганини ҳам ҳужжатлаштирди. Бироқ, камида иккита ҳолатда ҳокимлар ушбу суд қарорларини ижро этмагани аниқланди.[152]

Қорақалпоғистон Республикаси Тахиатош туманида яшовчи фермер 2019 йил январь ойида туман ҳокими томонидан пахта режасини бажармагани айтилгандан сўнг, ер ижара шартномасини бекор қилинишига қарши йиллар давомида курашиб келганини айтиб берди. Туман ҳокими унинг ижара шартномасини бекор қилишни талаб қилиб судга мурожаат қилган, кейин у судга апелляция шикояти берганини айтди.[153] 2019 йил август ойида суд унинг фойдасига қарор чиқарган, аммо бу вақтга келиб туман ҳокими ерни туман кластерига бириктириб қўйган эди.[154] Фермер ўз ерини қайтариб олиш учун курашни давом эттирди ва 2021 йил февраль ойида туман ҳокими ниҳоят унинг ерини қайтариб олишга ёрдам берди.

Тошкент вилояти Юқори Чирчиқ туманидаги фермер Меирманқул Умрзақов Kun.uz нашрига маълум қилишича, у ва ўғли 2019 йилда маҳаллий ҳокимият томонидан ерларидан “қонунга хилоф равишда маҳрум этилганлари” сабабли ўз ерларининг тортиб олинишига қарши эътироз билдиришган.[155] 2019 йилда суд уларнинг фойдасига қарор чиқарган ва кейинчалик қарор кучга кирган бўлса-да, “олти йил ўтди, лекин [суд қарори] ҳанузгача ижро этилмаяпти” деди у.

Фермерларнинг ерини қайтариб олиш бўйича суд жараёнларида уларнинг манфаатларини ҳимоя қилган Фермерлар кенгаши юристи Чорихон Қодиров ўша мақола учун берган интервьюсида “туман ҳокими суднинг ушбу қарорига ҳеч қандай муносабат билдирмади. У суд томонидан “ноқонуний” деб топилган қарорини бекор қилмади.”[156]

Kun.uz’нинг айни шу мақоласида Хоразм вилоятининг Хонқа ва Бухоро вилоятининг Қоракўл туманларида яна икки нафар фермернинг қишлоқ хўжалиги ерлари ҳоким томонидан ноқонуний олиб қўйилгани билан боғлиқ ҳолатлар батафсил ёритилган. Фермерлар судга жараёнида ютиб чиқишган бўлсалар-да, ҳоким суд қарорларини ижро этмаган кўринади.[157]

Поп тумани фермер хўжалиги 2018 йил февраль ойида ўзига тегишли 36 гектар ер майдонини ижарага олган. Орадан бир йил ўтар-ўтмас, у 2019 йилнинг январь ойида туман ҳокими томонидан ери ноқонуний олиб қўйилган бир неча юз фермердан бирига айланди.

2019 йил 18 январь куни кечқурун Поп туманида далаларида ишлаётган 300 га яқин фермерлар ҳоким томонидан Поп тумани Маданият саройига чақирилиб, ҳокимият томонидан фермерларга ўз ерларидан воз кечиш тўғрисида “ўз ихтиёри билан” ариза ёзиб, имзо қўйгандан кейингина кетишга рухсат берилишини маълум қилди.[158] 2018 йилда ерни ижарага олган Поп тумани фермерининг Ўзбек форумига айтишича, у Фермерлар кенгаши кўмагида 2023 йил май ойида туман ҳокимини судга берган ва суд унинг фойдасига қарор чиқарган.[159] Аммо шу кунгача унинг ери қайтариб берилмаган.[160]

Бошқа фермерлар Human Rights Watch ва Ўзбек форумга ўз туманлари ҳокими ерни қайта тақсимлаш учун олиб қўйиш тўғрисида қарор қабул қилгандан сўнг, ҳеч қандай ҳимоя чораси йўқлиги ва қарорни бажаришга мажбур бўлганликларини айтишди. “Ҳокимнинг ўзи ерни олиб қўйиш бўйича қарор чиқарган бўлса, судга мурожаат қилишдан маъно йўқ.”[161] Фарғона вилоятидаги бир фермер, агар у маҳаллий ҳокимият томонидан ерининг бир қисмини тортиб олишига қарши чиқса, ҳокимият уни таъқиб қилишидан хавотирланган. “Агар мен судга мурожаат қилсам ёки юқори идораларга шикоят қилсам, улар дарҳол “Сиз давлат сиёсатига қаршимисиз?” деб айбни менга ағдаришади.”[162]

Фермерлар кенгаши юристи Чорихон Қодиров бундай ноқонуний хатти-ҳаракатларга йўл қўйган ҳокимларга нисбатан интизомий чоралар кўрилишини талаб қилган.

Бу эски тажрибани тўхтатиш, ерларни олиб қўйиш учун бундай тазйиқ усулларидан фойдаланаётган ҳокимлар ва депутатларга чора кўриш керак... Ерни олиб қўйишнинг қонуний тартиблари бор, ҳокимларга агар улар қонуний тартибларни бузса, уларга нисбатан чора кўрилади деб айтилиши керак.[163]

Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлиги Human Rights Watch ва Ўзбек форумга йўллаган хатида “Судлар тўғрисида”ги қонуннинг 10-моддасига кўра, “қонуний кучга кирган суд ҳужжатлари барча давлат органлари, жамоат уюшмалари, корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар учун мажбурийдир ҳамда Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида ижро этилиши шарт,” деб кўрсатган.”[164] Бироқ, хатда маҳаллий амалдорлар қачон ва қандай қилиб суд қарорларига бўйсуниши таъминлангани ҳақида ҳеч қандай мисоллар келтирилмаган.

Ўзбекистонда ҳокимият органлари фермерлардан қишлоқ хўжалиги ерларини ўзбошимчалик билан ва ноқонуний олиб қўйишни тўхтатиши керак. Агар суд фермернинг ери ноқонуний олиб қўйилган ва у қайтарилиши керак деб топса, ҳокимият қарорни дарҳол тўлиқ амалга ошириши керак. Бундан ташқари, давлат бундай суд қарорларини бажармаган мансабдор шахсларнинг жавобгарликка тортилишини таъминлаши керак.

Экинларни ноқонуний мусодара қилиш

Биз оғир меҳнат қиламиз, лекин ҳосилимизга эгалик қилолмаймиз.

– Фермер, Зарбдор тумани[165]

Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқ озиқ-овқат, мулк ва етарли турмуш даражасига бўлган ҳуқуқларни ҳимоя қилади. Ҳокимият органлари экинларни ноқонуний олиб қўйганда ёки мусодара қилганда бу ҳуқуқлар бузилиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги ҳуқуқ ҳимояси ташкилотларига ёзма равишда берган маълумотига кўра: “Амалдаги қонунчиликка мувофиқ, фермер хўжаликлари ва ғаллачилик кластерлари ўртасида буғдой етиштириш ва етказиб бериш улар ўртасида тузилган шартномалар асосида амалга оширилади. Шартномада кўрсатилган ҳажмдан ортиқча қолган маҳсулот хўжаликнинг мулки ҳисобланади.”[166] Хатда таъкидланишича, “Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонуннинг 34-моддасига кўра, “давлат органлари, бошқа ташкилотлар ва уларнинг мансабдор шахслари тадбиркорлик субъектларининг қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилаётган фаолиятига аралашишга ҳақли эмас.”[167]

Ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган деярли барча фермерлар ўз ишчиларига буғдойни ўз ичига олган “натура” билан иш ҳақи тўлашлари ва буни амалга ошириш учун ортиқча буғдой етиштириш зарурлигини таъкидлади. Аммо бир неча фермер сўнгги йилларда маҳаллий ҳокимият органлари ҳуқуқ-тартибот ходимлари ёрдамида уларнинг буғдойини ноқонуний равишда тортиб олганини маълум қилди.[168]

Андижон туманидаги фермер Ўзбек форум билан суҳбатда 2025 йил ҳосилидан сўнг режадан ортиқча етиштирилган 5 тонна буғдой мусодара қилинганини айтган. “Менга ҳеч қандай қоғоз кўрсатишмади, ҳатто бирор нарсага қўл қўйдиришмади. Милиция ходими, прокуратура вакили ва вилоят [ҳокимлиги]дан бир киши келди. Ишчиларимга бир сиқим буғдой беролмадим.”[169]

Ўтмишда Зарбдор туманида бир неча марта режадан ортиқча буғдойини ҳокимият олиб қўйган яна бир фермер Ўзбек форумга шундай деди: “Ҳатто буғдой ўрими пайтида ҳам режадан ортиқча буғдой ҳар доим ички ишлар томонидан олиб кетилади. Уйга олиб кетсак, қамаб қўйиш билан қўрқитишади. Аслида, ортиқча буғдой фермернинг мулки. Аммо уни олган деҳқон ўғри ҳисобланади.”[170]

2021 йилнинг июнь ойида Kun.uz нинг YouTube’га жойлаган видеосида Урганч тумани ҳокимлиги вакиллари ва туман ИИБ ходимлари Юқорибоғда деҳқоннинг омборида сақланаётган 30 тонна буғдойни талон-тарож қилиб, олиб қўйганини кўриш мумкин. Хабарда айтилишича, “ҳукумат амалдорлари ўзларини таништирмаган, шахсини тасдиқловчи ҳеч қандай ҳужжатни кўрсатмаган, шунингдек, суд қарори каби буғдойни олиш учун асос бўладиган ҳеч қандай ҳужжатни кўрсата олмаган.”[171]

Зарбдор туманидаги яна бир фермер 2023 йилда ҳокимият органлари унинг ортиқча буғдойини ноқонуний равишда олиб қўймоқчи бўлганини айтди.

Ўтган йили буғдой режасини бажардим. Режадан ташқари йигирма тонна буғдой қолди. Фермер хўжалигимиз ходимларига тарқатиб, уларга ойлик сифатида бермоқчи эдик. Лекин ички ишлар ва бошқа [давлат] идоралари далага чиқиб, буғдойни олиб кетишимизга қаршилик қилишди. Лекин буғдойни ўриб, уйимга олиб келдим. Шундан сўнг, милиция ходимлари уйимга тўхтовсиз келиб, буғдойни давлатга топширишимни талаб қилишди. Аммо бу менинг буғдойим бўлгани учун мен рад этдим ва [ёрдам сўраб] инсон ҳуқуқлари ташкилотига мурожаат қилдим. Уларнинг ёрдами билан буғдой бизда қолди. Аммо шундан сўнг менга бўлган босим кучайди.[172]

2020 йилдан бошлаб Ўзбекистон ҳукумати камбағалликка қарши курашиш учун “Темир дафтар” ёки камбағалликни енгиллаштиришга ёрдам бериш учун давлат ёрдами олиш ҳуқуқига эга бўлган ишсиз фуқаролар ва кам таъминланган уй хўжаликлари рўйхатини юритади.[173] Ҳукуматлар фуқароларни солиққа тортиш, даромадлар ва бошқа товарларни камбағалликда яшаётган одамларга ёрдам бериш учун қайта тақсимлаш ҳуқуқига эга бўлса-да, Ўзбекистон қонунчилигида бу мақсадда фермерлардан буғдойни қонуний равишда мусодара қилишни назарда тутувчи қоида мавжуд эмас.

Шунга қарамай, ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган бир нечта фермерлар “Темир” ёки “Қора” дафтарни ҳокимиятнинг ғалласини мусодара қилиш учун асос сифатида кўрсатдилар. “Буғдой режаси, яъни “режа”дан ташқари яна 20 тонна буғдойни “Темир дафтар”га ўтказишимга тўғри келди,” - дейди фермерлардан бири. Лекин мен рад этдим. Кимнинг манфаати кўзланаётгани бизга қоронғи.... Аммо бошқа фермерлар [ғаллани] топширишга мажбур.”[174] 2024 йил июнь ойида парламентнинг собиқ депутати Расул Кушербаев Телеграмдаги “Фермерларни шантаж қилиш давом этмоқда” номли постида айнан шу муаммони тасвирлаб берган:

Ғалла ўрими мавсумида маҳаллий мутасаддилар турли баҳоналар билан фермерлардан ғалла олиб қўймоқда... Қашқадарёнинг Нишон туманида фермерлар кластер билан тузилган шартномадан ортиқча етиштирилган ғаллани “Темир дафтар”га топширишга мажбур. Бирорта меъёрий ҳужжатда фермерлар ғаллани “Темир дафтар”га топшириши шартлиги кўрсатилмаган.[175]

Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига кўра, фермерлар пахта ва буғдой етиштириш бўйича шартнома мажбуриятларини бажарганларидан сўнг, ер ижараси ва фьючерс шартномалари бўйича ортиқча буғдой ва пахтани нима қилишни ҳал қиладилар. Пахта ортиқча бўлса, фермерлар тўғридан-тўғри биржада ёки кластерга сотиши мумкин.[176] Агар буғдой ортиқча бўлса, фермерлар уни сақлаши ёки тўғридан-тўғри биржада сотиши мумкин.[177]

Ҳукумат дарҳол чоралар кўриб, кўпинча ички ишлар ва жиноий адлия тизими кўмаги билан маҳаллий ҳокимият органлари фермерларнинг ортиқча буғдойини мусодара қилишни тўхтатишини таъминлаши лозим. Ҳукумат, шунингдек, “Темир дафтар”нинг моҳиятини, яъни фермернинг шу мақсадда буғдой топшириш бўйича қонуний мажбурияти бор-йўқлигини аниқлаштириши ва камбағалликни бартараф этиш чораси сифатида буғдой топшириш тўғрисидаги ҳар қандай талаб тегишли адолатли талабларга жавоб беришини таъминлаши керак.

Ҳақорат, калтаклаш ва ўзбошимчалик билан ҳибсга олиш

Улар фермерларни шафқатсизларча ҳақорат қилишади. Туман прокурори ва ички ишлар бўлими бошлиғи фермерларни кўп қийнайди. Бунга уларнинг ҳаққи йўқ. Биз буни биламиз. Аммо уларнинг ҳақоратларига чидаймиз.

– Фермер, Зарбдор тумани[178]

Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг 9-моддасига мувофиқ, “ҳар бир инсон эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга.” Инсон ҳуқуқлари қўмитасининг 35-сонли Умумий изоҳига кўра, шахс хавфсизлиги “танага ва руҳга шикаст етказишдан холи бўлишни ёки тана ва руҳ яхлитлигини” англатади.[179] Бироқ, Ўзбек форум ва Human Rights Watch терим пайтида Ўзбекистон бўйлаб маҳаллий ҳокимият органлари пахта ва буғдой етиштирувчи фермерларни мунтазам равишда камситиши, босим ўтказиши ва таъқиб қилишини аниқлади.

Режани бажаришни кечиктирган ёки уддалай олмаган фермерлар маҳаллий ҳокимият органлари, жумладан, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимлари ва прокурорлар уларга танбеҳ бераётгани, уларни камситаётгани ва ҳақорат қилаётгани, баъзан эса калтаклаётганини айтишади. Қуйида ҳужжатлаштирилганидек, Ўзбекистонда фермерлар ўз ерларига ишлов беришда давлат амалдорлари томонидан ҳақорат ва зўравонликларга, шунингдек, ўзбошимчалик билан ҳибсга олиш каби бошқа турдаги тазйиқларга дуч келишади.

Ҳақорат ва жисмоний зўравонлик

Ўзбекистонда давлат амалдорлари фермерларни ҳақоратлаб, калтаклагани узоқ тарихга бориб тақалади. Маҳаллий оммавий ахборот воситалари бундай ҳодисалар ҳақида мунтазам равишда хабар беради, аммо амалдорларнинг зўравонлик хатти-ҳаракатлари бўйича терговлар камдан-кам учрайди ва амалдорлар кўпинча жазосиз қолади.[180]

Фарғона вилоятининг Зарбдор туманида яшовчи фермер 2024 йил июль ойида қатнашишга мажбур бўлган йиғилишлардан бирида туман ички ишлар бошлиғи унга тарсаки туширганини Ўзбек форумига маълум қилди.[181] “Фермерларга нисбатан жисмоний зўравонлик одатий ҳолга айланди,” - дея тушунтирди у. “Зарбдор тумани ИИБ бошлиғи барча фермерлар ва туман ҳокими олдида йиғилишда... июль ойи бошида юзимга тарсаки туширди. Менга жуда алам қилди.”[182] Фермернинг тахминича, у дуч келган зўравонлик ҳуқуқ ҳимоячиларининг ёрдамига мурожаат қилиш билан боғлиқ. “Ўтган йили ҳуқуқни ҳимоя қилиш ташкилотига мурожаат қилганим учун менга ёмон муносабатда бўлишди. Ўшандан бери босим остида қолдим.”[183]

Худди шу тумандаги яна бир фермер 2024 йил июнь ойида тумандаги барча фермерлар билан кечки йиғилишда туман ҳокими ўринбосари унга ҳужум қилиб, буғдой режасини бажаришни талаб қилганини айтиб берди.

У фермерлар билан учрашувда менга ярим литрли тўла баклашкадаги колани улоқтириб, у юрак соҳамга қаттиқ тегди.... Узоқ вақт ўзимни ёмон ҳис қилдим; Кучли оғриқ бор эди... Баклашкани менга отгандан сўнг, у мени урмоқчи ҳам бўлди. Лекин у менинг соғлиғим ёмонлашганини билиб тўхтади. Лекин ҳоким ўринбосари: “Қамаб қўйинглар, прокурор қани?” деб бақирди.[184]

У ҳибсга олинмаган бўлса-да, шундан сўнг қон босими кўтарилгани сабабли бир муддат касал бўлганини Ўзбек форумга маълум қилган.

Маҳаллий Gazeta.uz ахборот агентлигининг 2024 йил ноябрь ойидаги мақоласида Сирдарё вилояти Боёвут тумани ҳокими Дилфуза Уралова бир фермерга нисбатан “ҳароми”, “эшак” ва “ярамас” каби ҳақоратли сўзларни ишлатгани, сўнгра унга ташланиб, пахта режасини ҳали бажармагани учун милицияга уни ушлаб туришни буюргани ҳақида хабар берган.[185] Афтидан, фермерни хонадан олиб чиқишган, бироқ милиция томонидан ушлаб турилмаган.[186] Унга кўра, Сирдарё вилояти ҳокимлиги одоб-ахлоқ комиссияси томонидан аниқлаштирилмаган интизомий жазо чоралари қўлланилган.

Андижон вилоятининг Олтинкўл туманида яшовчи фермер Ўзбек форум билан суҳбатда туман ҳокими “фермерларни йиғиб, уларга беҳурмат муносабатда бўлаётгани,” уларни “муттаҳамлар” ва “ҳайвонлар” деб атаётганини билдирган.[187] Фарғона вилоятининг Учкўприк туманида яшовчи яна бир фермер собиқ ҳоким “мен ва акамни... жуда ёмон ва қўпол сўзлар билан ҳақорат қилган” деб таъкидлади.[188]

Kun.uz хабарига кўра, Сурхондарё вилояти Бандихон тумани прокурори 2023 йил 7 июль кунги йиғилишга 10 дақиқа кечикиб келган фермерни “чўчқа”, “ит” деб ҳақорат қилган.[189] Кейин эса хонада бўлган бошқа беш-ўн фермерлар олдида прокурор уни этик билан уриб, елкасига бир неча марта мушт туширган. Фермер ҳодиса юзасидан прокуратурага шикоят қилган. Бироз вақт ўтгач, прокуратура фермерга туман прокурорига аниқ кўрсатилмаган “интизомий чоралар” қўлланилганини маълум қилди.[190]

Қорақалпоғистон Республикаси Тахиатош туманида 2019 йилда туман ҳокими томонидан ери ноқонуний олиб қўйилган фермер ҳосилини ноқонуний мусодара қилишларига қарши чиққанида, маҳаллий ҳокимият унга ва ўғлига ҳужум қилганини сўзлаб берган.[191] “Милиция [ва] ҳоким ўринбосари - мени ва ўғлимни қўлга олишди. Ўғлимни калтаклашди, қовурғаси ва қўлини синдиришди”, - дейди фермер ҳуқуқ ҳимоячиларига. “Улар 18 ёки 20 киши эди. Ҳоким ўринбосари ва милиция. Улар менинг ғалламни ўғирлагани келишди. Қўлимда белкурак билан далада югуриб бордим... Беш киши мени ерга улоқтириб, ушлаб олишди. Ўғлим орқамдан келиб, нима қилишганини кўрди, шунинг учун уни ҳам уриб, қовурғаси ва қўлини синдиришди... У милиция эди. - Кимга шикоят қилмоқчисиз? - деди у”.[192]

Фермер ҳуқуқ ҳимоячиларига милиция уни ички ишлар бўлимида саккиз соат ушлаб тургани ва синглиси келиб уларни суратга олишни бошлаганидан кейингина қўйиб юборганини айтди.

Озодлик радиоси 2025 йил 30 август куни Қашқадарё вилояти Кўкдала туманида яшовчи фермер Жўрабек Саманов билан видео интервью эълон қилиб, унда 2025 йил 6 апрель куни маҳалла идорасида ишловчи ИИБ ходими унга ҳужум қилганини, уни юзи кўкарган, қулоқ ноғораси йиртилган, бурни ва қовурғаси синган ҳолда шифохонага ётқизилганини тасвирлаган.[193] Фермернинг кўрсатмаларига кўра, ўша куни эрталаб Самановнинг 74 ёшли онаси маҳалла идорасининг собиқ раиси унга Самановнинг ерини бошқа бировга бўлиб бериш учун олиб қўйишини айтганида эътироз билдирган. Собиқ раис, афтидан, агар қаршилик кўрсатишса, ўғлини ҳибсга олиш ва уни “жиннихона”га жўнатиш билан таҳдид қилган.[194] Саманов маҳаллага бориб, амалдор билан юзлашган. У милициядан унинг ерини тортиб олишга қандай ваколати борлигини сўраганида, милиция ходими уни калтаклай бошлаган.

Самановнинг Озодлик радиосига маълум қилишича, у ИИБ ходими устидан шикоят қилган, бироқ ҳозирга қадар ИИБ ходимига нисбатан ҳеч қандай қонуний чора кўрилмаган.

Маҳаллий ҳокимият органлари фермерларга нисбатан таҳдид қилмаслиги ёки бошқа ноқонуний хатти-ҳаракатларга йўл қўймаслиги учун ҳукумат қандай чоралар кўраётгани ҳақидаги саволга жавобан Ташқи ишлар вазирлиги Human Rights Watch ва Ўзбек форумга қонунда ҳокимият органларининг хатти-ҳаракатлари учун конституциявий, жиноий ва фуқаролик жавобгарлигини белгиловчи қоидалар мавжудлигини маълум қилди.[195] Хатда, шунингдек, Фермерлар кенгаши “Телеграмда “Фермер минбари” (https://t.me/minbarfermer) гуруҳини ишга туширгани, у орқали фермерлар билан уларнинг фаолиятида юзага келадиган масалалар ва муаммолар юзасидан мулоқот қилиш учун онлайн платформа яратилгани” қайд этилган. Хатда фермерларга таҳдид қилган мансабдор шахслар аниқланган ёки йўқлиги, уларга нисбатан текширув ўтказилгани ёки қандайдир жавобгарлик чоралари қўллангани ҳақида жавоб берилмаган.

Ўзбошимчалик билан ҳибсга олиш

Баъзи фермерлар маҳаллий ҳокимият вакиллари ерга оид низо, пахта ёки буғдой бўйича “режа”ни бажармаганлик ёхуд ўзларига тегишли қарзни талаб қилгани учун уларни ўзбошимчалик билан ҳибсга олишганини билдирган.

Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлигининг хатида аниқ айтилишича, “Конституциянинг 27-моддасига мувофиқ ҳеч ким қонунга асосланмаган ҳолда ҳибсга олиниши, ушлаб турилиши, қамоққа олиниши, қамоқда сақланиши ёки унинг озодлиги бошқача тарзда чекланиши мумкин эмас. Ҳибсга олиш, қамоққа олиш ва қамоқда сақлашга фақат суднинг қарорига кўра йўл қўйилади.”[196]

У 2019 йилда ерларини ноқонуний олиб қўйгани учун туман ҳокимини судга беришга бир неча бор уринганидан сўнг, ички ишлар тахиатошлик фермердан ўч олиш учун уни ҳибсга олган. “2023 йил август ойида... уч нафар милиция ходими мени уйимда ушлаб, ички ишлар бўлимига олиб кетишди. Акам ва хотиним мени қидира бошлаганларидан кейингина милиция мени қўйиб юборди.”[197] Фермернинг таъкидлашича, унинг адвокатлари ҳам босим остида қолган. “Мен камида тўрт марта янги адвокатларни топишимга тўғри келди, чунки уларга босим ўтказиларди ва кейин улар мени ҳимоя қилишдан бош тортишарди,” - деди у.[198]

2024 йил 29 ноябрь куни Жиззах вилояти ҳокими Эргаш Солиев, вилоят прокурори ва бошқа масъуллар Зарбдор тумани ҳокимлиги биносида фермерлар билан учрашув ўтказди.[199] Йиғилишда қатнашган фермерлардан бирининг сўзларига кўра, шунингдек, маҳаллий оммавий ахборот воситаларининг хабарларига кўра, ҳокимият органлари фермерларни бирма-бир сўроқ қилишган, режа бажарилмагани ва қарзи борлиги учун таҳдид қилишган ва ҳақорат қилишган.[200] Йиғилиш якунида “вилоят ҳокимининг буйруғи билан бир неча фермер залдан олиб чиқилиб, ҳибсга олинди,” - деди фермер.[201] У ўғлининг эртаси куни милиция уни қидириб уйига келганини, лекин у ерда топилмаганини ва қандай қўлга олинганини, айтиб берди.

Туман ИИБ ходимлари уйимга келиб, 20 ёшли ўғлимни олиб кетишди. Улар бирорта ҳужжат [масалан, ордер] ҳам, бирорта чақирув қоғози ҳам тақдим этишмади. Улар уйимга бостириб кириб, мени тополмагач, ўғлимни олиб кетишди. Уни туман ИИБ тергов ҳибсхонасида эрталаб соат 9 дан 21-22 ларгача ушлаб туришди. Ўғлимнинг айтишича, у ерда яна 15 га яқин фермер бор эди.

Милиция фермерларнинг телефонларини олиб кўйди ва уларга на овқат на сув берди, деди у. Фермерлар олган кредитларини уч кун ичида тўлаш ёки ер ижараси шартномасини бекор қилиш шарти билан қўйиб юборилди.[202] “Бу [қамоққа олиш] тўғрисида суд қарори йўқ эди ва уларга адвокат ёллашга рухсат берилмади,” - дея қўшимча қилди у. Фермер, шунингдек, Ўзбек форумга милиция бошқа фермерларни ҳам ҳибсга олгани ва улар ҳам кредитларини тўлашга ваъда бермагунча, қўшни туманда икки кун ушлаб туришганини айтди.[203]

Андижон вилоятидаги фермернинг Ўзбек форумга маълум қилишича, 2024 йил декабрь ойида туман пахта-тўқимачилик кластерида тўпланиб, пахта учун қарздорликни талаб қилган фермерлар ИИБ томонидан қўлга олинган. Унинг айтишича, фермерлар бир кеча ички ишлар бўлимида ушлаб турилган.[204] У бу ҳақда шундай деди:

Пахта заводига прокуратура, суд, ички ишлар, ҳокимиятдан одамлар келишди. Муштлашув бўлди. Биз фермерлар ҳаммамиз эркак эдик ва улар ҳаммамизни милиция бўлимига олиб бориб, совуқ камерага қамаб қўйишди ва: “Биз буни аниқлагунимизча ичкарида ўтирасизлар,” дейишди. Эртаси куни соат 10 гача ҳеч ким келмади. Ҳатто овқат ҳам, сув ҳам беришмади. Кекса фермерлар ҳам бор эди. Биз [уларга] бирор нарса бўлиб қолишидан қўрқдик. Камера жуда совуқ эди.[205]

2024 йил 9 октябрь куни Бувайда тумани ИИБ бошлиғи Шерзод Ахмедов шу тумандаги фермердан кластерга шартномада кўрсатилганидан ортиқча пахта топширишни талаб қилиб, агар топширмаса, қамоққа олиш билан таҳдид қилган.[206] Фермер рози бўлмагач, расмийлар уни ҳибсга олиб, бир неча соат давомида ўзбошимчалик билан ички ишлар бўлимида ушлаб турган. Ички ишлар бўлимида бўлганида фермер касал бўлиб қолган ва тез ёрдам чақирилган. Кейин фермер қўйиб юборилган. Воқеадан бир неча кун ўтиб, Аҳмедов ўз секторидаги фермерлар пахта режасини биринчи бўлиб бажаришини таъминлагани учун туман ҳокимининг мукофоти билан тақдирланган.[207]

Самарқанд вилоятининг Пайариқ туман суди 2024 йил 4 январь куни маҳаллий фермерни маҳаллий “Агробанк” АТБ олдида рухсат этилмаган йиғилиш уюштиришда айбдор деб топиб, 12 сутка қамоқ жазоси тайинлаган.[208] Суд уни Пайариқ тумани фермерлари учун ташкил этилган Telegram гуруҳида Payariq Cluster МЧЖга нисбатан норозилик мазмунидаги хабарларни тарқатганликда, шунингдек маст ҳолатда фермерлар ва ишчиларнинг ноқонуний йиғилишини уюштирганликда айбдор деб топган.

Уюшмалар эркинлиги, фикр эркинлиги ва бирлашиш ҳуқуқи бузилиши

Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг 22-моддаси ҳар кимнинг бошқалар билан бирлашиш эркинлигини, шу жумладан касаба уюшмаларини тузиш ва уларга қўшилиш ҳуқуқини кафолатлайди. Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт (ИИМҲХП)нинг 8-моддаси эса ишчилар, шу жумладан фермерлар, ўз манфаатларини ифода этиш, ҳуқуқларини биргаликда ҳимоя қилиш ва жамоавий музокаралар олиб бориш учун касаба уюшмаларини тузиш ҳуқуқига эга эканини мустаҳкамлайди. Ўзбекистон томонидан 2016 йил декабрь ойида ратификация қилинган Уюшмамалар эркинлиги ва бирлашиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш тўғрисидаги Конвенция фермерлар ва бошқа ишчиларга давлат органларининг асоссиз ёки ортиқча аралашувисиз бирлашиш ҳуқуқини кафолатлайди.

Ўзбекистонда фермерлар уюшмалар эркинлиги ва бирлашиш ҳуқуқидан мустақил кооперативлар тузиш ва уларга аъзо бўлиш йўли билан фойдаланиб, уларнинг ҳомийлигида ўз маблағлари ҳисобидан пахта ва буғдой етиштиради, етиштирган маҳсулотларини қайта ишлайди ва ички биржада сотади.

Бундай мустақил кооперативларни тузиш ҳуқуқи Ўзбекистоннинг миллий қонунчилигида мустаҳкамланган. Ўзбекистон қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегиясида “кооперативларни ривожлантиришни қўллаб-қувватлаш” муҳимлиги қайд этилган.[209]

Қуйида келтирилган ҳолатлар эса халқаро ва миллий қонунчиликка зид равишда давлатнинг мустақил кооперативлар фаолиятига аралашуви ҳамда суднинг қарорига асосан мустақил кооперативларни ёпиш ҳолатлари ҳужжатлаштирилганлигини кўрсатади. Улар Ўзбекистонда давлат ва хусусий компаниялар фермерларга нисбатан устунликка эга бўлган қишлоқ хўжалиги секторидаги кучлар номутаносиблиги ва тенгсизлигини таъкидлайди.

Мустақил қишлоқ хўжалик кооперативларининг ўзбошимчалик билан ёпилиши

Ўзбекистонда кластерлар тизимининг жорий этилиши 2020 йил март ойида Президентнинг 4633- ва 4634-сонли қарорлари қабул қилиниб, пахта ва ғаллани сотиб олиш бўйича давлат монополияси расман бекор қилингани ҳақидаги эълон билан бошланди. Бу қарорлар пахта ва буғдой етиштирувчи фермерларга ихтиёрий равишда кооперативларга бирлашиш имкониятини назарий жиҳатдан очди. 2021 йилдан бошлаб Ўзбекистоннинг турли ҳудудларида, жумладан Қорақалпоғистон Республикаси, Наманган, Андижон ва Фарғона вилоятларида, кластерлар учун пахта ва ғалла етиштиришга муқобил сифатида бир нечта мустақил фермерлар кооперативлари пайдо бўлди.

Маҳаллий ҳокимият органлари пахта кооперативлари ташкил этила бошлаган дастлабки босқичда уларнинг фаолиятига қарши чиқиб, суд орқали тугатиш чораларини кўришга уринишган. Ушбу ҳисоботда қайд этилган уч ҳолатда маҳаллий ҳокимликлар ёки бошқа давлат органлари мустақил кооперативларни тугатиш тўғрисида судларга мурожаат қилган. Ҳар уч ҳолатда ҳам судлар давлат органлари томонидан киритилган даъволарни қаноатлантириб, кооперативларни ёпиш тўғрисида қарор чиқарган, бунда миллий қонунчилик ва халқаро инсон ҳуқуқлари нормаларида назарда тутилган уюшмалар эркинлиги кафолатлари инобатга олинмаган.

Фарғона вилоятидаги тўртинчи кооператив унинг пахтаси зўрлик билан тортиб олиниб, унинг аъзоларига тазйиқ ўтказилгандан сўнг маҳаллий ҳокимият органлари томонидан ёпилган. Маҳаллий оммавий ахборот воситалари, шунингдек, Сурхондарё вилоятининг Жарқўрғон тумани ва Андижон вилоятининг Шаҳрихон туманида худди шу шаклда таъқиб ва аралашув билан яна иккита кооператив ёпилиши ҳақида хабар берилди.[210] Эндигина ташкил этилган Сурхондарё вилоятидаги “Ҳосилдор Олтинтола” ширкат хўжалиги 2025 йилнинг август ойида Kun.uz нашрига берган маълумотига кўра, вилоят агроинспекцияси пахта ҳосилини йиғиб олиш учун давлат рўйхатидан ўтган техника харид қилиш ва ерни ижарага олиш талабларини бажарган бўлса-да, омборни рўйхатдан ўтказиш муддатини ўтказиб юборганини айтган.[211] Натижада эса ширкат ўз пахтасини муқобил харидор топиш имкониятисиз, катта эҳтимол билан амалда кластерга сотишга мажбур бўлган.[212]

Click to expand Image

Маҳаллий ҳокимият органлари мустақил кооперативларни ёпиш тўғрисидаги даъво аризаларида Президентнинг 4633-сонли қарори фермерларга ўша пайтдаги “Кооперация тўғрисида”ги Қонунда “юридик ва жисмоний шахсларнинг кооперативга ихтиёрий равишда қўшилиш ва ундан эркин чиқиш ҳуқуқини кафолатлайди” деган қоидаларга қарамай, кластерлар фаолият юритаётган туманларда кооперативлар тузишни тақиқлашини таъкидладилар.[213]

Кооперативларни тугатиш тўғрисидаги суд қарорлари нафақат асоссиз ва ноқонуний бўлган, балки амалда кластерларнинг устун мавқеини мустаҳкамлашга хизмат қилган. Бу қарорлар уларнинг ўз туманларида фермерлар томонидан етиштирилган пахта ва буғдойни сотиб олиш бўйича амалдаги монопол ҳолатини сақлаб қолишга ёрдам берган.

2024 йил ноябрь ойида “Қишлоқ хўжалиги кооперативлари тўғрисида”ги янги Қонун қабул қилиниб, унда фермерлар ҳатто кластерлар фаолият юритаётган туманларда ҳам кооперативлар тузиш ҳуқуқига эга эканлиги яна бир бор аниқ белгиланди.[214] Ташқи ишлар вазирлигининг 2025 йил август ойида Human Rights Watch ва Ўзбек форумга йўллаган хатида маълум қилишича, кооперативлар тўғрисидаги янги қонун ва январь ойидаги фармон билан кредит қийматининг 50 фоизини банкка ликвидли гаровга тақдим эта оладиган кооператив аъзоларига “қишлоқ хўжалигини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш жамғармаси маблағлари ҳисобидан пахта етиштириш учун имтиёзли кредитлар бериш” натижасида ҳозирги кунда Ўзбекистонда пахтачилик соҳасида 67 та кооператив фаолият кўрсатмоқда.[215]

Қуйида баён этилган беш ҳолатнинг учтаси янги қонун қабул қилинишидан олдин содир этилган кооперативларни ёпиш ҳолатларига тааллуқли. Қолган икки ҳолат эса ҳокимият органларининг кооперативларни тугатиш ва улар аъзоларига нисбатан таъқиб чораларини қўллаш бўйича ҳаракатлари ҳануз давом этаётганини кўрсатади. Ушбу ҳолатлар Ўзбекистонда фермерлар учун эркин ва хавфсиз фаолият юритишга имкон берувчи шарт-шароитлар етарли эмаслиги, шунингдек маҳаллий ҳокимият органлари қишлоқ хўжалиги сектори ва фермерлар фаолияти устидан кенг қамровли ва фаол назоратни сақлаб қолаётганини намоён этади.

Қорақалпоғистондаги “Олтин тола бўстон” кооперативи

Қорақалпоғистон Республикаси Элликқалъа туманидаги 40 дан ортиқ фермерлар “Олтин тола бўстон” кооперативига бирлашиб, 2022 йил февраль ойида Ўзбекистон Адлия вазирлигидан рўйхатдан ўтган. Фермерлар пахта хомашёсини сотиш шартларини мустақил равишда белгилаш ва назорат қилиш имкониятини кучайтириш мақсадида кооператив ташкил этган.[216]

2023 йил 8 сентябрь куни Ўзбекистон Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қорақалпоғистон агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси (“Агроинспекция”) “Олтин тола бўстон” ширкат хўжалиги фаолиятини тугатиш бўйича судга даъво аризаси киритган. Даъво аризасида Агроинспекция ширкат хўжалиги Президентнинг 4633-сонли Фармони талабларини бузгани, пахта хомашёсини сотиш шартномаларини давлат рўйхатидан ўтказмаганини таъкидлаган. 2024 йил 1 ноябрь куни суд Агроинспекция томонидан берилган қонун талқинини қўллаб-қувватлаб, мазкур туманда кластер фаолият юритаётгани сабабли ширкатни тугатиш лозимлиги тўғрисида қарор чиқарган.

Кооператив тузиш ташаббуси билан чиққан элликқалъалик фермер Мурот Рахимов Human Rights Watch ва Ўзбек форум билан суҳбатда шундай деди: “Мен кооператив тузиш ҳақида ўйладим. Бутун ўй-хаёлим, маблағим, ҳаракатим шунга кетди - менга раҳмат айтишади, деб ўйлагандим! [Бизни ёпишга уринишларини] хўрлик ва адолатсизлик деб биламан. 32 йилдан бери ишлаётган бўлсам, мустақил Ўзбекистонни ривожлантириш ҳақида қайғураман.”[217]  

Наманган вилояти Мингбулоқ туманидаги “Эко замин олтин толаси” кооперативи

17 нафар фермердан иборат “Эко замин олтин толаси” кооперацияси 2023 йил 10 январь куни Наманган вилояти Мингбулоқ тумани Давлат хизматлари марказида давлат рўйхатидан ўтказилган.[218] Кооперация раҳбари Қосимжон Мамасолиев 2023 йилда Kun.uz нашрига берган интервьюсида 17 нафар фермер бирлашиб, ўз ҳисобидан пахта етиштиргани, 70 та иш ўрни яратгани ва буни қонунга мувофиқ амалга оширганини айтган.[219]

Шунга қарамай, Наманган вилояти Агроинспексияси 2023 йил 14 сентябрда Наманган шаҳар туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, кооперация фаолиятини, хусусан, пахтани қабул қилиш ва қайта ишлашни тақиқлаш ҳақида сўров киритган.[220]

2023 йил 27 сентябрь куни Наманган туманлараро иқтисодий суди Президентнинг 4633-сонли Фармони билан пахта кластерлари фаолият юритаётган ҳудудларда пахтачилик кооперациялари фаолияти тақиқлангани сабабли “Эко замин олтин толаси” кооперациясини тугатиш тўғрисида қарор қабул қилган. Суд Адлия вазирлигининг 2023 йил 4 сентябрдаги миллий қонунчиликка мувофиқ, фермерлар кооператив тузиш ва унда ишлаш ҳуқуқига эга экани тўғрисидаги хатини эътиборсиз қолдирган.[221]

Фермерлар суд қарори устидан шикоят қилган бўлса-да, бироқ 2023 йил 2 ноябрда кооперацияни ёпиш тўғрисидаги қарор ўзгаришсиз қолдирилган.[222] Мамасолиев Ўзбек форумга берган интервьюсида “кооперацияга аъзо бўлган фермерларнинг аксарияти 2024 йилда кооперацияни тарк этганини, улар доимий суд жанглари, вазиятнинг ноаниқлиги ва йўқотилган маблағлардан чарчаганини” билдирди.[223]

Хоразм вилоятидаги “Xonqa Gold Fiber” кооперативи

Хоразм вилояти Хонқа туманидаги учта фермер хўжалиги томонидан пахта ва тола етиштириш мақсадида “Xonqa Gold Fiber” кооперативи ташкил этилиб, 2022 йил январь ойида рўйхатдан ўтказилган. Маҳаллий ҳокимият кооператив ташкил этилганидан кўп ўтмай унинг аъзоларини таъқиб қила бошлаган.

Click to expand Image

“Xonqa Gold Fiber” кооперативи раҳбари Шокир Хўжаниёзов Kun.uz нашрига берган интервьюсида ҳокимлик билан боғлиқ муаммолари 2022 йил баҳорида бошланганини айтди. Унинг сўзларига кўра, ўша пайтда туман ҳокими ундан маҳаллий буғдойчилик кластери билан тузилган шартномада назарда тутилган миқдорга қўшимча равишда 40 тонна буғдойни давлатга топширишни талаб қилган.[224] Ҳужаниязов рад жавобини бергач, ҳокимлик Ҳужаниязов белгиланган миқдорда пахта етиштирмагани учун 2019 йилда 49 йил муддатга тузилган ер ижара шартномасини бекор қилишни талаб қилиб даъво аризаси берган.

2022 йил 24 ноябрда Урганч шаҳар иқтисодий суди ҳокимият фойдасига қарор чиқариб, Ҳужаниязов билан тузилган ер участкасини ижарага олиш шартномасини бекор қилган. Суднинг бу қарори Хўжаниёзовни нафақат ишдан маҳрум қилган, балки кейинчалик Агроинспекциянинг “Xonqa Gold Fiber” кооперативи энди учта фермер хўжалигидан иборат эмаслигини, бу эса кооператив тузиш учун фермер хўжаликларининг қонуний минимал сони эканлигини даъво қилишига асос бўлган.

Шу билан бирга, 2022 йил ноябрь ойида масъуллар томонидан қўшни тумандаги пахта тозалаш заводига кооперация томонидан ишлаб чиқарилган 3,5 тонна пахта олиб қўйилган. Хўжаниёзов кооперативнинг пахтаси ноқонуний олиб қўйилгани ҳақида прокуратурага шикоят қилган. 2022 йил 23 декабрь куни Хонқа туман маъмурий суди кооператив пахтасини олиб қўйишни қонунбузарлик деб топиб, Агроинспекция масъул ходими Ўктамбой Искандаровга тахминан 350 АҚШ доллари (4 млн 500 минг сўм) миқдорида жарима белгилаган. Суд, шунингдек, Искандаровни “хусусий мулк ҳуқуқи”ни бузганликда айбдор деб топди. Суд қарорига асосан масъуллар олиб қўйилган пахтани кооперативга қайтариб берган.

Бироқ кооперативлар фаолиятига тўсқинлик қилиш ҳаракатлари шу билан чекланиб қолмади. 2022 йил 6 декабрь куни Урганч шаҳар Агроинспекцияси томонидан Урганч туманлараро иқтисодий судига Президентнинг 4633-сонли Фармони билан пахта кластерлари ташкил этилган туманларда фермер хўжаликлари кооперацияларининг фаолият юритиши тақиқланганлиги сабабли кооперация томонидан пахта ва тола етиштиришни тақиқлаш тўғрисида даъво аризаси киритилган. 2023 йил 18 январь куни Хоразм вилояти хўжалик суди кооперативга нисбатан қарор чиқариб, унинг фаолиятини тўхтатган.

Фарғона вилояти Учкўприк туманидаги “Agro Oltin Tola” кооперативи

2022 йил февраль ойида Фарғона вилояти Учкўприк туманидаги “Agro Oltin Tola” кооперативида 20 нафар фермерлар бирлашган. Бироқ терим мавсумида кооператив аъзолари туман ҳокимининг ўринбосари ва туман прокурорининг бевосита босими остида ўз пахталарини тумандаги “Fergana Global Textile” кластерига сотишга мажбур бўлган.[225] [Кооперативда ишлашнинг] афзалликлари кўп эди”, - деди Ислом Ўзбек форумга. “Биз ҳосилни ўзимиз хоҳлаган нархда сотмоқчи эдик, [ва] баъзи муросаларни ўйладик, лекин кўряпсизми, ҳеч ким бизга тинчлик бермади.”[226]

Ислом кооперативнинг пахтасига уюштирилган рейдни қуйидагича тасвирлаб берди:

2022 йилда катта босим билан пахта марказимиздан пахтамизни олиб, кластерга беришди. Кеч соат 7 ёки 8 да бошланган пахта териш жараёни эрталаб соат 03:00 гача давом этди. Шундан сўнг маҳаллий ҳокимият пахтасини беришни истамаган фермерларни чақириб, нотариусни олиб келиб, ерларини туман захирасига қайтариш тўғрисида ариза ёзишга мажбур қилди. Бу даҳшатли эди.[227]

Уларнинг пахтаси ноқонуний олиб қўйилгандан сўнг, кооператив моддий зарар учун “Fergana Global Textile” кластерини судга берган, аммо 2023 йил 23 март куни Марғилондаги иқтисодий суд уларга қарши қарор чиқарган.[228] Қарор апелляция тартибида 2023 йил 17 майда ўз кучида қолдирилган.[229] Ҳисоботни ёзиш пайтида кооператив Олий судга шикоят аризаси билан мурожаат қилган ва жавоб кутаётган эди. Кооператив суд жараёнларига тортилиб, узоқ давом этган ҳуқуқий баҳсларга дуч келгани натижасида фермер аъзоларининг аксарияти уни тарк этган. “Маҳаллий ҳокимлик, прокуратура ва ички ишларнинг босими натижасида кўплаб фермерлар қатори мен ҳам кооперативни тарк этдим”, - деди Ислом Ўзбек форумга.[230]

“Global Textile Group” компаниясининг маркетинг ва корпоратив коммуникациялар бўйича директори Гули Балтиева 2025 йил 19 ноябрдаги Human Rights Watch ва Ўзбек форумга юборган электрон почта хабарида “Fergana Global Textile” ҳеч қачон кооперативлар билан ишламаганини таъкидлади.[231] Балтиеванинг айтишича, бир пайтлар айрим фермерлар ўз кластерига пахта сотишни истамаган, аммо кейинчалик “ўзлари келиб, пахтани сотиб олишимизни сўраган.” Шунингдек, у “Fergana Global Textile” компаниясининг “бу фермерлар” билан “ҳеч қандай даъво ва низолари йўқлигини” таъкидлади.[232]

Сурхондарё вилояти Қумқўрғон туманидаги “Golden Tola” кооперативи

Қумқўрғон туманида 2025 йил январь ойида ўнга яқин фермерлар кооперация тузиб, ўзлари етиштираётган пахтани маҳаллий кластер таклиф этаётган нархдан юқори сотиш имкониятига эга бўлди. 14 февраль куни Kun.uz нашрига берган видео интервьюсида кооперативнинг 8 нафар фермерлари маҳаллий ҳокимликлар уларни маҳаллий кластер билан олди-сотди шартномасини имзолаш учун қандай таъқиб ва босим ўтказа бошлаганини айтиб беришди.[233] Гуруҳдаги фермерлардан бири шундай деди:

Мана 12 кундирки, уйимизда тинч ухлолмаяпмиз. Уйимизга тўртта милиция ходими келди, нима қилишни билмаяпмиз. Биз [кластер билан олди-сотди шартномасини имзолаш учун] жуда катта босим остида турибмиз. Биз Президент имзолаган қонунга мувофиқ ишлашни хоҳлаймиз, лекин бизга бундай имконият беришмаяпти.[234]

Яна бир фермер таъкидлади: “Биз [расмийларга] кооператив туздик, кооперация тўғрисида Президент имзолаган қонун бор, шу қонунга мувофиқ ишлаймиз, деймиз, бизга эса йўқ, кооперацияда ишламайсизлар, пахтангизни кластерга сотишингиз керак, дейишади.”[235]

Қумқўрғонлик кооператив фермерлари 2025 йил май ойи ўрталари ҳолатига кўра, кластер билан олди-сотди шартномаларини тузмасликка муваффақ бўлган. Бироқ, улар ҳали ҳам маҳаллий расмийлар томонидан катта босим остида қолмоқда. Агроинспекция кооператив аъзоларига пахтани сақлаш учун розилик беришдан бош тортган.[236] Яқинда Президент қарори билан кооперативларда ишловчи фермерларга пахта етиштириш учун имтиёзли кредит олиш имконияти берилганига қарамай, фермерларга имтиёзли давлат кредити ажратилмаган.[237]

2024 йил июль ойида Президент фармони қабул қилиниб, кластерлар фаолият юритаётган туманларда кооперациялар ташкил этилиши мумкинлиги белгиланди.[238] 2024 йил сентябрь ойида парламент қишлоқ хўжалиги кооперативлари тўғрисидаги янги қонунни қабул қилиб, фермерларнинг ўзлари танлаган кооперативларга аъзо бўлиш ҳуқуқларини ҳимоя қилди.[239] Қонун 2025 йил 12 февралдан кучга кирди.[240] Маҳаллий экспертларнинг Ўзбек форум ва Human Rights Watch ташкилотларига маълум қилишича, қонун ижобий янгилик бўлиб, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчи фермерларнинг кооперативларга бирлашиш ҳуқуқларини ҳимоя қилишга ёрдам бериши мумкин.[241]

Фермерларнинг кооперативларга аъзо бўлиш ҳуқуқи 2024 йил январь ойида Шаҳрихон ва Учкўприк туманларидаги “Олтин тола бўстон” ҳамда яна иккита кооператив номига Адлия вазири ўринбосари томонидан имзоланган хатларда ҳам аниқ кўрсатилган бўлиб, унда Президентнинг 205-сонли фармонига кўра, ўз пахтасини етиштирган фермерлар уни ички биржада сотиш ҳуқуқига эга эканлиги тушунтирилган эди.[242]

Ўзбекистон ҳукумати “Қишлоқ хўжалиги кооперативлари тўғрисида”ги Қонунни янги таҳририни қабул қилинганлигига асосланиб фермерлар билан ҳамкорликда ҳукуматнинг асоссиз аралашувидан холи бўлган мустақил фермерлар уюшмаларини ташкил этиш учун қулай муҳит яратиш устида ишлаши керак. Барча давлат амалдорлари фермерлар ҳуқуқларини кафолатловчи қонунларга риоя қилишларини таъминлаш чораларини кўриши лозим. Бу қонунларга амал қилмаган ёки бошқа йўл билан фермерларга зуғум ўтказиб, уларни қўрқитмоқчи бўлганлар жавобгарликка тортилиши керак.

Давлат томонидан ташкил этилган Фермерлар кенгашига мажбурий аъзолик

2012 йилда Ўзбекистон ҳукумати фермерларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган, республика бўйлаб ҳудудий тузилмаларига эга бўлган давлат ташаббуси асосидаги фермерлар уюшмаси — Фермерлар кенгашини ташкил этишни тасдиқлади. 2019 йил апрель ойида Ўзбекистон қонун чиқарувчилари “Фермер хўжаликлари тўғрисида”ги ва “Деҳқон хўжаликлари тўғрисида”ги Қонунларга ўзгартиришлар киритиб, Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгашига аъзоликни мажбурий қилиб қўйди.[243] 2025 йил 18 февралда Президент фармони қабул қилиниб, “Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши” “Фермерлар кенгаши” этиб қайта номланди.[244] Фармонда, шунингдек, “Ўзбекистон Фермерлари кенгашига (бундан буён матнда “Фермерлар кенгаши” деб юритилади) аъзолик барча фермер хўжаликлари учун мажбурий, бошқа қишлоқ хўжалиги корхоналари учун ихтиёрий” эканлиги кўрсатилган.[245] Фермерлар “пахта хом ашёсининг йиллик харид нархи” қийматидан фоиз ҳисобида бадал тўлашлари шарт.[246] Фермерлар кенгашига мажбурий аъзолик бирлашиш эркинлигини бузиш ҳисобланади.[247]

Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлиги ҳуқуқ ҳимояси гуруҳлари билан ёзишмаларида фермерларга ихтиёрий равишда бошқа уюшма ва бирлашмаларга аъзо бўлиш ҳуқуқини берувчи “Фермер хўжаликлари тўғрисида”ги Қонуннинг 25-моддасидан иқтибос келтирган, бироқ ҳуқуқ ҳимояси гуруҳларининг Ўзбекистонда фермерлар кенгашига аъзолик нима учун мажбурий экани ҳақидаги саволига жавоб бермаган.[248]

Бундан ташқари, Фермерлар кенгаши фермерлар ўз ерларидан мақсадга мувофиқ фойдаланаётганликларини баҳолаш ва хулосалар бериш ҳуқуқига эга бўлиб, улар салбий бўлса, суд томонидан фермерларнинг ижара шартномасини бекор қилиш учун асос бўлиши мумкин.[249] Бошқача қилиб айтганда, фермерларнинг манфаатларини ифодалаши керак бўлган, аъзолиги мажбурий бўлган ва фермерлар катта миқдорда бадал тўлайдиган ташкилот уларнинг ерга бўлган ҳуқуқларини бекор қилиш учун асос тақдим эта оладиган орган ҳамдир.

Ушбу ҳисобот учун сўралган фермерларнинг аксарияти Фермерлар кенгашига аъзоликни салбий баҳолади. “Кенгашнинг вазифаси - фермернинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш. Лекин у фақат ҳукуматнинг топшириғи билан банд”, - дейди хоразмлик фермер.[250] Жиззах вилояти Дўстлик туманидаги яна бир фермер ҳуқуқ ҳимоячиларига қуйидагини маълум қилди:

Кенгаш ким? У ҳеч қачон бизнинг ҳуқуқларимизни ҳимоя қилмаган! Лекин биз уларга тўлаймиз. Менга қолса, бу кенгаш тугатилишини истардим. Мутлақо кераксиз ташкилот. Ғўзани суғориш учун сув етмаганда, ғаллага табиий офат зарар келтирганда ёки пулимизни ололмай қолганимизда у бизга ёрдам бермади, бизни ҳимоя қилмади.[251]

Мустақил тошкентлик иқтисодчи Отабек Бакиров ҳам шундай фикрда. Бакиров 2024 йил сентябрь ойида Телеграмдаги постида шундай ёзган: “Амалиёт шуни кўрсатадики, Фермерлар кенгашининг ягона вазифаси фермерлардан йиғим ундиришдир, фермерларнинг қонуний овозини кўтариш ёки фермерлар манфаатларини ҳукумат ёки кластерлар олдида ҳимоя қилиш эмас.”[252]

Ўзбекистон фермерлари Президент Мирзиёев ва Фермерлар кенгаши раҳбарига мурожаат қилиб, ислоҳотларни таклиф қилишган.[253] 2021 йил ноябрь ойида мамлакатнинг турли ҳудудларидан фермерларнинг кичик гуруҳи кенгаш раҳбари билан учрашиш учун Тошкентга йўл олди. Ундан Фермерлар кенгашини ислоҳ қилишни, туман раҳбарларини жойларда сайлашга рухсат беришни сўрамоқчи бўлишган. Бироқ, у фермерлар билан учрашишдан бош тортди, улар бунинг ўрнига Кенгаш адвокати билан учрашишган.

Президент Шавкат Мирзиёев номига 2024 йил 11 ноябрда 28 нафар фермер томонидан йўлланган хатда Президентдан Фермерлар кенгашини ислоҳ қилишда ёрдам сўралган.[254] Хатда улар Президентга “гўёки фермерлар манфаатларини ифодаловчи Фермерлар кенгаши фаолиятини тубдан қайта ташкил этишда бизга ёрдам беришларингизни сўраймиз. Бу ташкилот амалда фермерлар манфаатини эмас, балки маҳаллий амалдорлар манфаатини ҳимоя қилади... Бу ташкилотни тарқатиб юбориш, унинг ўрнига кооперативлар ва иҳтиёрий фермер уюшмаларини тузиш, уларнинг раиси ва бошқарув органларини фермерлар томонидан эркин сайлаш керак” деб мурожаат қилишган.[255]

Ўзбекистон ҳукумати Фермерлар кенгашига аъзолик бирлашиш эркинлиги ва ХМТнинг 87-сонли Конвенциясига мувофиқ ихтиёрий бўлишини таъминлаш учун “Фермер хўжаликлари тўғрисида”ги Қонунга ўзгартиришлар киритиши керак.

Фермерларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги ҳисоботларга давлат аралашуви

Ўзбекистон расмийлари сўнгги йилларда сўз эркинлигини тобора кўпроқ бўғмоқда, баъзи ҳолларда блогерлар ва бошқаларни асоссиз жиноий жавобгарликка тортмоқда.[256] Human Rights Watch ва Ўзбек форум блогерлар фермерлар ҳуқуқлари ва қишлоқ хўжалиги соҳаси бўйича танқидий чиқишлари учун ҳокимият органлари томонидан нишонга олинган ҳолатларни ҳужжатлаштирди.

2025 йил январь ойи охирида Наманган вилоятининг Тўрақўрғон туманида фермерлар маҳаллий блогер ва ҳуқуқ ҳимоячиси Шарифа Мадраҳимовадан Тўрақўрғон тумани ҳокимининг қулупнай экинларини йўқ қилиш режалари ҳақида хабар тайёрлашини сўрашган. Унинг фермерлар билан интервьюларни ўз ичига олган репортажи ижтимоий тармоқларда кенг тарқалган ва унда ҳокимнинг режалари ҳақида кўплаб танқидий фикрлар билдирилган. Унинг репортажи чиққанидан сўнг, ички ишлар ходимлари фермерларни сўроқ қилган ва февраль ойининг ўрталарида Мадраҳимовани сўроқ қилиш учун бўлимга чақириб, кимдир унинг устидан шикоят ёзганини айтган.[257] Охир-оқибат иш тўхтатилган, бироқ 2025 йил май ойи бошида номаълум шахслар Мадраҳимованинг паспортини Ирландиядан почта орқали қайтиб келаётганда, унга қасддан шикаст етказишган, шу тариқа Мадраҳимованинг Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги фаолияти учун мукофот олиш мақсадида хорижга чиқишига тўсқинлик қилишган.[258]

2024 йил май ойида қашқадарёлик маҳаллий блогер Элмурод Одил пилла етиштириш бўйича фермерлар ва маҳаллий ҳокимият ўртасидаги учрашувни тасвирга олмоқчи бўлгани учун “безорилик” ва “ҳокимиятга бўйсунмаслик” айблови билан 15 суткага қамалган. Одил аъзо бўлган “Эзгулик” инсон ҳуқуқлари ташкилоти фикрича, милиция Одилни маҳаллий ҳокимият фермерларга ипак пилла етказиб бериш учун қандай босим ўтказаётгани ҳақида хабар бермаслиги учун ҳибсга олган.[259] Кейинчалик Одил адвокатига милиция ходимлари уни ҳибсда калтаклаганини айтган.[260]

Қашқадарёлик блогер Умид Миралиев 2022 йил 18 октябрь куни туман ҳокимининг молиявий қонунбузарликка қўл ургани, Миралиев эса у билан муштлашиб қолгани ҳақидаги хабарларни эълон қилганидан сўнг, милиция уни жамоат тартибини бузиш ва туҳмат қилишда айблаб, ҳибсга олган.

Миралиев 2023 йил 9 январига қадар Қарши шаҳрида тергов ҳибсхонасида сақланган ва яхши хулқи учун озодликка чиқарилган. 2023 йил 5 май куни жиноят ишлари бўйича Шаҳрисабз суди Миралиевни айбдор деб топиб, уч йил муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилган. Жазо муддатининг бир қисми сифатида у комендантлик соатига риоя қилиши талаб қилинган, кафе ёки бошқа жамоат жойларига бориши ва интернетдан фойдаланиши тақиқланган.[261]

Суд ҳукмига кўра, Миралиев Шаҳрисабз тумани ҳокими шаънига доғ тушириб, фермер хўжалигидан маҳаллий ҳокимият органлари томонидан ғалла маҳсулотлари ўғирлангани ҳақидаги видеомурожаатни жойлаштирган; ҳокимни коррупция, фермерларни мажбурлаш ва ресурслардан нотўғри фойдаланишда, жумладан, давлат томонидан молиялаштириладиган картошка майдонларига сув етказиб бермасликда айблаган видео ва постларни ижтимоий тармоқларда тарқатган; туман ҳокимини фермерлардан 200 доллар ундириб, уларни ҳокимиятга мажбуран олиб келганликда айблаган.

2024 йил январь ойида Тошкентда Ички ишлар вазирлиги расмийси Indorama Agro пахта-тўқимачилик кластерида фермерлар билан суҳбат ўтказиб, у ердаги меҳнат ҳуқуқлари бузилиши ҳақида хабар берган Ўзбек форуми кузатувчиларини ноаниқ жиноий жавобгарлик билан қўрқитган. Мутасадди, шунингдек, агар улар бундай хабар беришда давом этса, кузатувчиларнинг ҳаёти хавф остида қолиши мумкинлигини билдирган.

Ҳукумат сўз эркинлиги ва фермерлар ҳуқуқлари масаласини ёритадиган маҳаллий блогерлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун нималар қиляпти, деган саволга Ташқи ишлар вазирлиги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва Ўзбекистон оммавий ахборот воситалари тўғрисидаги қонунидан иқтибос келтириб, “ўзини блогер деб ҳисоблаган [Ўзбекистондаги] 1500 нафар [интернет] фойдаланувчиси” “ўз фикрини эркин билдира олиши мумкинлигини” таъкидлади.[262]

Мутасаддилар аграр соҳадаги муаммолар бўйича блогер ва кузатувчиларни таъқиб қилиш, уларга таҳдид қилишни бас қилиши керак. Қисқа муддатли маъмурий қамоққа олиш, блогерлар ва ҳуқуқ ҳимоячиларини фермерлар ҳуқуқлари масалалари бўйича хабар бергани учун қўрқитиш ва таъқиб қилиш сўз эркинлиги ҳуқуқининг бузилиши ҳисобланади.

Қишлоқ хўжалигида сувдан етарли даражада фойдаланиш имконияти йўқлигининг таъсири

Халқаро ҳуқуқда сувга бўлган ҳуқуқ асосан маиший эҳтиёжлар учун сувдан фойдаланишни қамраб олса-да, БМТнинг Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар бўйича қўмитаси сувга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги 15-сонли Умумий изоҳида “етарли озиқ-овқатга бўлган ҳуқуқни таъминлаш учун қишлоқ хўжалиги мақсадларида сув ресурсларидан барқарор фойдаланиш муҳим” эканини таъкидлайди.[263] Қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун сувдан фойдаланиш нафақат етарли озиқ-овқат ҳуқуқи, балки яшаш ва муносиб турмуш даражаси ҳуқуқини таъминлашга ҳам хизмат қилади. Шу боис сув ресурсларини бошқариш ва тақсимлаш жараёнлари инсон ҳуқуқлари стандартларига мувофиқ, адолатли ва камситишсиз тарзда амалга оширилиши лозим.

Ўзбекистон қурғоқчил мамлакат бўлиб, йиллик ёғингарчилик жуда кам. Мамлакатнинг ғарбий қисмида ёғингарчилик йилига ўртача 100 миллиметрдан (мм) камроқни ташкил этиб, Ўзбекистоннинг шарқий ва жануби-шарқий қисмида эса ўртача ёғингарчилик йилига 800-900 мм дан ошмайди.[264] Шу боис, Ўзбекистон деҳқонлари ўз ерларида пахта ва буғдой етиштиришда Амударё ва Сирдарё сувларидан тўйинадиган сув омборларига, давлат ирригация тизимларига таянади.[265]

Ўзбекистон қонунчилиги ҳукуматга экинлар тақсимоти асосида сув ажратиш ва уни етказиб бериш масъулиятини юклайди.[266] Бироқ, Ўзбекистонда қишлоқ хўжалиги ерларини сув билан таъминлаш асосан мураккаб ва эскирган суғориш инфратузилмаси — каналлар, ариқлар ҳамда электр насослари тармоғи орқали амалга оширилади.[267] Сув маҳаллий сув истеъмолчилари уюшмалари ёки “нодавлат ташкилотлар, 2000 йилда жорий этилган, фермерлардан тўлов эвазига инфратузилма ва сув таъминотини бошқариш учун ташкил этилган маълум бир ҳудуддаги сув истеъмолчиларидан иборат.”[268]

Эски суғориш тизими сув таъминотида фильтрация ва эвапотранспирация йўқотишлари, хўжалик ички самарадорлигининг пастлиги ва сув ўтказиш қобилиятининг пасайиши каби бир қатор муаммоларни келтириб чиқаради. Натижада, ушбу ҳисобот учун суҳбатда қатнашган кўплаб фермерлар ўз экинларини суғориш учун етарли сув билан таъминлашда жиддий қийинчиликларга дуч келганликлари, бу эса ҳосилдорликнинг пастлиги ва экин меъёрларини бажаришда қийинчиликларга олиб келганлигини ва баъзи ҳолларда банкротлик хавфи остида қолганликларини таъкидлади.

Ўзбекистон ҳукумати сув исрофгарчилиги муаммосини тан олиб, бу муаммони ҳал қилишни бошлади, жумладан, каналларни асфалтлаш ва томчилатиб суғориш тизимларига сармоя киритиш орқали.[269] 2023 йил октябрь ойида Ўзбекистон Президенти қишлоқ хўжалигида сув йўқотилиши масаласига тўхталиб, “[2022 йилда] истеъмол қилинган 39 миллиард куб метр сувнинг 36 фоизи тупроқ каналлар ва ариқларда йўқотилганини” айтган.[270] 2024 йил ноябрь ойида Президент Мирзиёев сув хўжалигида “жиддий муаммолар сақланиб қолаётганини” тан олди.[271] Унинг таъкидлашича, “йирик насос станцияларини модернизация қилиш учун 1 миллиард АҚШ доллари ажратилган” ва “каналларни асфалтлаш ҳисобига сув йўқотишлари 10-15 фоизга камайганига қарамай, Ўзбекистоннинг 20 та туманида [сув] йўқотишлари ҳали ҳам юқори.”[272]

2024 йил 5 январда Ўзбекистон Президентининг “Қуйи бўғинда сув ресурсларини бошқариш тизимини такомиллаштириш ва сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-5-сон қарори қабул қилиниб, Ўзбекистоннинг ҳар бир туманида Давлат сув таъминоти хизмати муассасаси ташкил этилди.[273] Ташқи ишлар вазирлиги Human Rights Watch ва Ўзбек форумга йўллаган хатида таъкидланишича, “Сув таъминоти хизматлари йирик давлат каналларидан 71 минг километрлик суғориш тармоқлари орқали тўғридан-тўғри деҳқонларнинг далаларига сув етказиб беради [асл нусхада ажратиб кўрсатилган].”[274]

Қорақалпоғистон Республикаси Тўрткўл туманида яшовчи фермер Human Rights Watch ва Ўзбек форумга 2023 йилда буғдой режасини бажара олмаганига сув етишмаслиги сабаб бўлганини тушунтирди. “[Менга берилган] режа 37 тонна эди. 22 тонна [буғдой] етиштирдим, қолганини кластер олдидаги мажбуриятимни бажариш учун бошқа фермердан сотиб олдим. Сув бўлмагани учун ўз пулимга (20 млн сўм) ўғит ҳам олдим, лекин барибир фойдаси бўлмади”.[275]

Фермернинг сўзларига кўра, у кейинчалик даласи орқали ўтадиган канал бетонлаштирилмагани сабабли ҳокимият сув таъминотини чеклаганини билган. У суғориш инфратузилмасининг ёмон ҳолати ва сув ресурслари чекланганлигини инобатга олиб, ер участкасининг сифатини қайта баҳолашни сўраб ҳокимиятга мурожаат қилган, бироқ бу талаб амалга оширилмаган. “Кўп йиллар давомида ҳеч ким ернинг сифатини текширмаган, гарчи мен кўп марта [келишларини] сўраган бўлсам ҳам. Айниқса, бизнинг ҳудудда ер жуда шўр”, - дея қўшимча қилди у.[276]

Худди шу ҳудудда яшовчи яна бир фермер ҳам сув таъминоти яхши йўлга қўйилмагани оқибатида ўзи ва рафиқаси ҳам режани бажара олмай, банкротликка учрагани ҳақида сўзлаб берди. “Асосий муаммо - сув йўқлиги. Мен 65 гектар ерга буғдой экдим, лекин ерни атиги икки марта суғоришга муваффақ бўлдим... Ирригация идораси сув йўқлигини тушунтирди”.[277]

Ушбу фермер инсон ҳуқуқлари гуруҳларига маҳаллий ирригация идорасига шикоят қилганини айтди, аммо масъуллар унга канал бетон қилинмагани учун сув берилмаганини ҳам айтишди.[278] “Агроинспекцияни ерни, сув йўқлигини ўрганиб келишга чақирган эдим, келмади”, - дейди у. “Бу йил [2023 йил] май ойи бошида мен [яна] сув йўқлигидан шикоят қилдим ва ёрдам сўрадим, назорат қилиш учун комиссия тузишларини сўрадим. Маҳаллий ирригация бошқармаси бошлиғи келиб, атиги 10 гектар еримга суғориш учун сув берди ва сув берилганини ёзиб берди”.[279]

Фарғоналик фермер ўз ерига сув етиб бормагани сабабли 2024 йилда ҳосилининг катта қисмини йўқотганини айтди.

Бу йил 8 гектар еримга апрель ойигача сув келмади. Сув келадиган суғориш канали тошқин натижасида вайрон бўлди. Ариқ бузилганидан бери водхозга, прокуратурага, маҳаллий ҳокимиятга, ҳатто қишлоқ хўжалиги вазирлигига ариқни тузатишларини сўраб мурожаат қилдим. Аммо апрелгача ҳеч қандай реакция бўлмади. Апрель ойида ўзим ёнимиздаги каналга 45 миллион сўмга ўз чўнтагимдан мотор ўрнатиб, суғордим.[280]

Унинг айтишича, ўз ерига етарли миқдорда сув етиб бориши учун қанча ҳаракат қилмасин, қўшимча харажат қилмасин, барибир белгиланган режани бажара олмади.

Қашқадарёлик фермер 2025 йил ноябрь ойида Ўзбек форум билан суҳбатда сув йўқлиги сабабли режани бажара олмагани ва бу унинг деҳқончиликдаги “энг катта муаммоси” эканини айтди.[281] У 2020 йилдан бери сув танқислигига дуч келаётганини тушунтириб, “сув омбори биздан узоқда ва сув бизга келгунча йўлда йўқолиб кетади. Сув йўлда учта қишлоқдан ўтиши керак... бизнинг ерларимиз эса энг охирги ўринда”.[282]

2024 йил март ойида Сурхондарё вилояти Бандихон тумани аҳолиси ўз ҳудудида сув йўқлиги, насослар ўз ҳудудига сув олиб келмай қолгани, фермерлар насосларни электр энергияси билан таъминлай олмагани учун банкрот бўлгани, ўзлари ва чорва моллари учун сув сотиб олишга мажбур бўлаётгани ҳақида Президент Мирзиёевга мурожаат қилган.[283]

2024 йил июль ойида Жиззах вилояти Зарбдор тумани фермерлари Eltuz мустақил ахборот каналига Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев номига очиқ мурожаат йўллаб, ўз туманида кучли сув танқислиги туфайли фермерлар буғдой режасини бажара олмаётгани, шунингдек, маҳаллий ҳокимият органлари томонидан ҳақорат ва жисмоний зўравонлик каби босимларга дучор бўлаётганини маълум қилиб, ёрдам сўраган эди.[284] Зарбдор туманида яшовчи фермер сув танқислиги туфайли қарздор бўлиб қолганини айтган. “Сув йўқлиги сабабли режани бажара олмадик... Сув кеч берилди, [лекин] ғаллани вақтида суғора олмаганимиз учун ер қотиб қолди. Энди банк бу йил буғдой етиштириш учун олган кредитимизни тўлиқ ёпишимизни талаб қилмоқда”.[285]

Зарбдор туманидаги яна бир фермер инсон ҳуқуқлари гуруҳларга ўз туманидаги бошқалар сингари экинлари учун етарли миқдорда сув олишда қийналаётганини айтди.

Барча сув харажатлари фермернинг зиммасида. Менинг хўжалигим сувнинг [таъминотининг] охирги нуқтасида. Шунинг учун сув танқислигидан азият чекяпмиз. Бу масалада кластердан неча марта ёрдам сўрадик!? Лекин ҳал қилишмади. Насоснинг нархи ҳам икки баравар ошди. Умуман олганда, ҳокимият ҳам, сектор раҳбарлари ҳам аралашишни истамайди... Лекин яхши ҳосил олишни талаб қилишади.[286]

Қорақалпоғистон Республикаси Тахиатош туманида яшовчи фермер инсон ҳуқуқлари гуруҳларига 2021 йилда маҳаллий ҳокимият унинг ерига сув беришни кечиктирганини айтди. Фермер буни ҳоким унинг ерини мусодара қилишига йўл қўймаслик учун судлашгани учун жазо деб ҳисоблади. “Апрель ойида пахта экдим, лекин 5 августгача сув беришмади. Пахтани икки ойдан кейин суғоришим керак. Улар мени еримдан воз кечишга мажбур қилмоқчи бўлишди.”[287]

Шаҳрисабз туманида 2025 йил баҳорида содир бўлган яна бир ҳолатда маҳаллий ҳокимият органлари фермерга жазо тариқасида сув бермагани аниқланган. Фермер Шуҳрат Қудратовнинг Ўзбек форумга айтишича, у туман ҳокими ҳақида танқидий постлар ёзганидан сўнг, ҳоким фермернинг ерига сув келишини тўхтатган. “Бу йил ҳоким топшириғи билан буғдойимни суғориш учун бир томчи ҳам сув олмадим, натижада ҳосил бўлмади. Пахтани суғориш учун фақат бир марта ҳам сув олганман, энди пахта режасини [ер ижарасида белгиланган] бажара оламанми-йўқми, билмайман”.[288]

2020 йилнинг кузида мамлакатнинг айрим ҳудудларида расмийлар фермерларни томчилатиб суғориш тизимларига сармоя киритишга ундай бошлади.[289] Баъзилар суғориш тизимини ўз ерларининг бир қисмига ўрнатишга рози бўлишди ва Ўзбек форум ҳамда Human Rights Watch’га бундан мамнун эканликларини айтишди.[290] Бошқа фермерлар тизимларни ўрнатиш учун имтиёзли субсидиялар ваъдалари асосан ёлғон бўлиб чиққани ёки суғориш тизими самарасиз эканлигидан шикоят қилишди.[291]

Зарбдор туманида томчилатиб суғориш тизимини ўрнатмоқчи бўлган фермерлардан бири кредит олмоқчи бўлганини, бироқ маҳаллий банк буни рад этганини айтди.

2024 йилнинг баҳорида барча ҳужжатларимни Республика “Агробанк”ка топшириб, ёмғирлатиб суғориш технологияси учун 450 миллион сўмга яқин субсидия ажратишларини сўрадим. Республика ва вилоят “Агробанк”лари аризамни қаноатлантириш ҳақида қарор қабул қилган бўлса-да, Зарбдор туманидаги “Агробанк” раҳбари рад жавобини берди.[292]

Маҳаллий ҳокимият органларининг ишлаб чиқариш тизими устидан назорати фермерларга муайян компаниялар томонидан етказиб берилган томчилатиб суғориш тизимларидан фойдаланишга босим ўтказишгача етиб бориши ҳақида ўзбек тилидаги оммавий ахборот воситалари ҳам йиллар давомида ушбу масала бўйича хабарлар тарқатган.[293] 2025 йил 7 февралда YouTube’даги маҳаллий Aspekt24 канали Бекобод туманидаги фермерлар ҳақида репортаж эълон қилиб, улардан бири томчилатиб суғориш тизимлари масаласини кўтарди. “Туманимизда, - дейди у, - 18 нафар фермер томчилатиб суғориш тизимини ўрнатиш бўйича шартнома тузиб, кредит олган, лекин банк олдиндан тўловнинг 50 фоизини қайтариб олиб, компания ҳисобига ўтказиб қўйган бўлса-да, компания [шлангларни] ўрнатмаган”.[294] Фермер муаммони ҳокимдан сўрамоқчи бўлгани, лекин ҳоким ҳеч қандай ёрдам бермаганини айтган.

“Озодлик” радиосининг 2021 йил июль ойида элон қилинган ҳисоботида бухоролик фермерлар Пешку тумани ҳокимлиги томчилатиб суғориш тизимларини етказиб бериш ва ўрнатиш бўйича компания билан шартнома имзолашга мажбур қилгани, бироқ кейинчалик шланглар сифатсиз экани ва ишламаслиги маълум бўлганини айтишган.[295] Худди шу хабарда қайд этилишича, маҳаллий амалдорлар “Хоразм вилоятининг Урганч, Янгибозор ва Шовот туманларидаги фермерларни томчилатиб суғориш тизимларини сотиб олишга мажбурлаган”.[296]

Фарғоналик фермер Қўчқорали Усмонов 2026 йил январь ойида Kun.uz нашрига берган интервьюсида гарчи давлат ирригация бўлимлари ҳар бир ер контурининг сув билан таъминланганлик даражасини ўрганишга қонунан мажбур бўлса-да... “энг жиддий муаммолардан бири - қишлоқ хўжалиги экинларини жойлаштиришда ҳудуднинг сув билан таъминланганлик даражаси тўлиқ ҳисобга олинмаётганидир,” дея изоҳ берган.[297]

Ҳокимият органларининг фермерларни жазолаш ёки назорат қилиш учун сув таъминоти устидан назоратни суиистеъмол қилиши, фермерларни томчилатиб суғориш тизимлари бўйича шартномалар тузишга мажбурлаши ва бошқа йўллар билан уларга ортиқча босим ўтказиши, шунингдек, ҳукуматнинг сув билан етарли даражада таъминланмаганлиги оқибатлари учун фермерларни жазолаши Ўзбекистон ҳукумати нафақат сув ресурсларини бошқаришда инсон ҳуқуқлари нуқтаи назаридан ёндашмаётганини, балки эксплуатация қилувчи меҳнат тизимини кучайтираётганини кўрсатади.

Маҳаллий ҳокимият органлари сув таъминотидан фермерларни назорат қилиш ёки жазолаш воситаси сифатида фойдаланиш амалиётига барҳам беришлари лозим. Аксинча, улар фермерлар билан ҳамкорликда томчилатиб суғориш каби самарали технологияларни жорий этиш орқали ёки бошқа чоралар воситасида сув ресурсларидан ишончли ва адолатли фойдаланишни яхшилашга кўмаклашишлари керак. Шунингдек, сув танқислиги шароити инобатга олинган ҳолда ер участкаларининг сифатини мунтазам қайта баҳолаш таъминланиши, айниқса сув таъминоти паст бўлган туманларда ер ҳосилдорлиги бўйича ҳисоб-китоблар реал шароитга мос равишда қайта кўриб чиқилиши зарур.

III. Ўзбекистоннинг халқаро мажбуриятлари

Ҳукуматлар фермерларнинг инсон ҳуқуқларини, жумладан меҳнат ҳуқуқларини ҳурмат қилиш, ҳимоя қилиш ва таъминлаш мажбуриятига эга. Ўзбекистон шароитида фермерлар пахта ва буғдой етиштиришда давлат амалдорлари томонидан ҳеч қандай зўравонлик, қўрқитиш ёки ўзбошимчалик билан ҳибсга олиш каби ҳаракатларга дуч келмаслиги лозим. Улар, шунингдек, адолатли ва ўз вақтида ҳақ олиш ҳуқуқига эга. Фермерлар ўч олиш ёки таъқиб хавфисиз кооперативлар тузиш ва уларга аъзо бўлиш, шунингдек Фермерлар кенгаши ёки давлат ҳомийлигидаги бошқа уюшмаларга аъзо бўлиш ёки бўлмасликни эркин танлаш ҳуқуқига эгадир.

Ўзбекистон Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактга (ИИМҲХП) иштирокчи давлат ҳисобланади.[298] ИИМҲХПнинг 6-моддаси ҳар кимнинг меҳнат қилиш ҳуқуқини ҳимоя қилиб, “бу ҳар кимнинг ўзи эркин танлайдиган ёки қабул қиладиган иш орқали тирикчилик қилиш имкониятига бўлган ҳуқуқни ўз ичига олади”. 7-модда “адолатли ва қулай меҳнат шароитларидан фойдаланиш” ва “ҳар қандай турдаги камситишларсиз, тенг қийматли меҳнат учун адолатли иш ҳақи ва тенг ҳақ тўлаш”ни кафолатлайди. ИИМҲХПнинг 8-моддаси ҳар кимнинг “ўз иқтисодий ва ижтимоий манфаатларини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш учун фақат тегишли ташкилот қоидаларига риоя қилган ҳолда ўз танловига кўра касаба уюшмаларини тузиш ва касаба уюшмасига аъзо бўлиш” ҳуқуқини ҳимоя қилади.

Халқаро меҳнат ташкилотининг 2016 йил декабрь ойида Ўзбекистон томонидан ратификация қилинган Уюшмалар эркинлиги ва бирлашиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенцияси ёки ХМТнинг 87-Конвенцияси Ўзбекистон фермерларига ҳокимият органларининг ортиқча аралашувисиз кооперативлар ташкил этиш ҳуқуқини кафолатлайди. Ушбу ҳуқуқлар, шунингдек, Ўзбекистон иштирокчи давлат ҳисобланган ФСҲХПнинг 22-моддаси билан ҳам ҳимояланган.

ИИМҲХПнинг 11-моддаси давлатлардан ҳар бир инсоннинг “ўзи ва оиласи учун етарли турмуш даражаси, шу жумладан етарли озиқ-овқат, кийим-кечак ва уй-жойга эга бўлиш ҳамда турмуш шароитларини изчил яхшилаш” ҳуқуқини таъминлашни талаб қилиб, сувга бўлган ҳуқуқ ҳам ажралмас таркибий қисм сифатида эътироф этилади..

Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар бўйича қўмита ИИМҲХПнинг бажарилиши ва унга риоя этилишини назорат қилади ва у ўзининг 15-сонли Умумий изоҳида сувга бўлган ҳуқуқ бўйича ваколатли кўрсатмалар беради. Кўрсатмада Қўмита қишлоқ хўжалиги учун етарли озиқ-овқатга бўлган ҳуқуқни амалга ошириш учун сув ресурсларидан барқарор фойдаланишни таъминлаш муҳимлигини қайд этади (12-сонли Умумий изоҳга қаранг, 1999). Кам таъминланган ва заиф аҳволдаги фермерлар, шу жумладан фермер аёлларга алоҳида эътибор қаратилиши лозим. Улар сув ресурслари ва сув хўжалиги инфратузилмасидан, жумладан ёмғир сувини барқарор йиғиш тизимлари ҳамда замонавий суғориш технологияларидан тенг ва камситишсиз фойдаланиш имкониятига эга бўлишлари керак.[299]

Ўзбекистон, шунингдек, Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг иштирокчиси ҳисобланади.[300] Ушбу Пактнинг 9-моддаси ҳар кимнинг эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқини кафолатлайди ҳамда ҳеч ким ўзбошимчалик билан ҳибсга олиниши ёки қамоқда сақланиши мумкин эмаслигини белгилайди. Давлат томонидан белгиланган пахта ва ғалла режасини бажаришга қийналаётган фермерларга маҳаллий ҳокимият органлари томонидан тазйиқ ўтказилиши, ҳақорат қилиниши, жисмоний куч ишлатилиши бу ҳуқуқни бузиб, фермерларни ўзбошимчалик билан ушлаб туриш ёки ҳибсга олишга олиб келади. Пактнинг 19-моддаси ҳар кимнинг фикр ва уни эркин ифода этиш ҳуқуқини кафолатлайди. Бу ҳуқуқ фермерларга ўзларини ташвишга солаётган масалалар, жумладан тўловларнинг ўз вақтида амалга оширилмаслиги ёки маҳаллий ҳокимият органлари томонидан эҳтимолий таъқиб ҳолатлари ҳақида оммавий ахборот воситалари орқали фикр билдириш имкониятини ҳам қамраб олади.

БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти томонидан қабул қилинган “Миллий озиқ-овқат хавфсизлиги контекстида ер, балиқчилик ва ўрмонларга эгалик қилишни масъулиятли бошқариш бўйича ихтиёрий кўрсатмалар” ер эгалиги хавфсизлиги соҳасидаги халқаро илғор тажрибани акс эттиради. Кўрсатмаларда тегишли сиёсий ҳокимият органлари қуйидагилар билан шуғулланиши ва таъминлаги кераклиги белгиланган:

Қарорлар қабул қилинишидан олдин қонуний бошқарув ҳуқуқига эга бўлган ва қабул қилинаётган қарорлардан таъсирланиши мумкин бўлган шахс ва гуруҳларни қўллаб-қувватлаш, уларнинг билдирган таклиф ва мулоҳазаларига муносиб жавоб қайтариш; турли томонлар ўртасидаги мавжуд кучлар номутаносиблигини инобатга олган ҳолда қарор қабул қилиш жараёнларида шахслар ва гуруҳларнинг фаол, эркин, самарали, мазмунли ва хабардор иштирокини таъминлаш.[301]

Кўрсатмалар ҳукуматларни ерга эгалик қилиш дастурларида “далилларга асосланган дастурларни ишлаб чиқиш ва доимий яхшиланишларни таъминлаш учун мулкни бошқаришни назорат қилиш ва таҳлил қилиш механизмларини” рағбатлантиришга, “шаффоф жараёнлар ва қарорлар қабул қилиш орқали коррупциянинг олдини олишга” ва ижтимоий тенгликни тарғиб қилиш учун сиёсий ёки бошқа камситишдан холи бўлган“очиқ жараёнлар орқали” бенефициарлар танланишига ундайди.[302]

Кўрсатмаларга мувофиқ, буларнинг барчасига эришиш учун ҳокимият органлари “маҳаллий, миллий ва минтақавий даражаларда ердан фойдаланиш сиёсати ва дастурларининг амалга оширилиши, жумладан халқаро органларнинг техник кўмаги билан мониторинг қилиш ва баҳолаш учун кўп томонлама платформалар ва асосларни яратиши” керак.[303]

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Қишлоқ жойларда меҳнат қилаётган деҳқонлар ва бошқа одамларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги декларацияси (UNDROP) 2018 йилда 121 та давлат, шу жумладан Ўзбекистон томонидан қабул қилинган бўлиб, давлатлар қишлоқ жойларда меҳнат қилаётган деҳқонлар ва бошқа одамларнинг шахсий ҳаёт, эркинлик ва хавфсизлик; фикр ва ифода эркинлиги; уюшмалар эркинлиги; қарорлар қабул қилишда иштирок этиш; ахборот; одил судловдан фойдаланиш; хавфсиз ва соғлом меҳнат муҳити; муносиб даромад ва турмуш кечириш ҳамда ишлаб чиқариш воситалари билан боғлиқ ҳуқуқларини ҳурмат қилишлари, ҳимоя қилишлари ва амалга оширишларини назарда тутади.[304]

Унда фермерлар “ўзбошимчалик билан ҳибсга олинмаслиги ёки ушлаб турилмаслиги, ... ёки қулликда ёки қарамликда сақланмаслиги” (6-модда) ва давлат томонидан “зўравонлик, таҳдид, қасос ёки камситишдан” (8-модда) ҳимоя қилинган ҳолда “якка тартибда ва/ёки жамоавий равишда, бошқалар билан биргаликда ёки жамоа бўлиб, инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларининг бузилишига қарши тинч фаолиятда иштирок этиш” ҳуқуқига эга эканлиги таъкидланади. Фермерлар, шунингдек, “ўз манфаатларини ҳимоя қилиш учун ташкилотлар, касаба уюшмалари, кооперативлар... тузиш ва уларга аъзо бўлиш, аралашувдан холи равишда жамоавий музокаралар олиб бориш” ҳуқуқига эга бўлиб, давлатлар эса бундай ташкилотларни қўллаб-қувватлаши ва адолатли шарт-шароитларни таъминлаши керак (9-модда). Давлатлар нодавлат субъектларнинг меҳнатни муҳофаза қилишга риоя этишини таъминлашлари ва назорат қилишлари, мажбурий меҳнатни тақиқлашлари ва эксплуатациядан ҳимоя қилишлари керак (13-модда). Ниҳоят, давлатлар “ўзбошимчалик билан ва қонунга хилоф равишда мажбурий кўчиришни, қишлоқ хўжалиги майдонларини йўқ қилишни ва ерларни мусодара қилишни ёки олиб қўйишни тақиқлаши керак” (17-модда).

Халқаро ҳуқуқ нормаларига кўра, мажбурий меҳнат қатъий тақиқланади. Ўзбекистон Халқаро меҳнат ташкилотининг мажбурий меҳнатни тақиқловчи асосий шартномалари иштирокчиси ҳисобланади, жумладан Мажбурий меҳнат тўғрисидаги конвенция (29-сонли Конвенция) ва Мажбурий меҳнатни бекор қилиш тўғрисидаги конвенция (105-сонли Конвенция).[305] 29-сонли Конвенцияда мажбурий меҳнатга “ҳар қандай жазони қўллаш таҳдиди остида ҳар қандай шахсдан талаб қилинадиган ва ушбу шахс ўз ихтиёри билан ўзини таклиф қилмаган ҳар қандай иш ёки хизмат” деб таъриф берилган.[306]

ХМТ мажбурий меҳнатни аниқлашда инобатга олиниши лозим бўлган бир қатор кўрсаткичларни белгилаган. [307] Улар жумласига ишчиларнинг заифлигидан фойдаланиш, қўрқитиш, таҳдид қилиш ва бошқа босим шакллари киради. Заифлик, хусусан, ишчининг амалда ўз ишига тўлиқ боғланиб қолгани, ишдан бўшаш ёки бошқа иш топиш имконияти жуда чеклангани сабабли унинг осон назорат қилинадиган ҳолатга тушиб қолишини англатади. 2024 йилда ХМТнинг 105-сонли Конвенциясини Ўзбекистонда қўллаш бўйича қабул қилинган мулоҳазаларда Экспертлар қўмитаси “асосан, қишлоқ хўжалиги ва иқтисодиётни марказлаштирилган тарзда режалаштириш (марказлаштирилган тарзда белгиланган режалар) амалиёти ҳали ҳам мажбурий меҳнатни қўллаш учун муҳит яратгани сабали” пахта теримчилари орасида мажбурий меҳнат ҳолатлари ҳали ҳам кўп деб таъкидлади.[308] Қўмита, шунингдек, пахта теримчилари масаласига тўхталиб, “ҳукуматни теримчиларни пахта теримига мажбурлашнинг асосий сабабларини, жумладан кластер тизими билан боғлиқ муаммолар ва маҳаллий ҳокимият органлари томонидан ўтказилаётган босимларни бартараф этиш учун зарур чоралар кўришга” чақирган (ажратиб таъкидлаш қўшилган).[309]

Миннатдорчилик

Ушбу ҳисобот Human Rights Watch ташкилотининг Европа ва Марказий Осиё бўлими Марказий Осиё бўйича маслаҳатчиси Мира Риттман, Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбек форуми ижрочи директори Умида Ниязова ҳамда (хавфсизлик сабабли исми ошкор этилмаган) Ўзбек форуми кузатувчиларининг тадқиқотларига асосланган. Ҳисобот муаллифи Мира Риттманн бўлиб, Умида Ниязова уни кўриб чиққан ва таҳрир қилган.

Ҳисоботни Европа ва Марказий Осиё бўлими директори Хью Уилямсон ҳамда Европа ва Марказий Осиё бўлимининг адвокация бўйича директори Искра Кирова кўриб чиққан. Мутахассислик тақризи Европа Иттифоқи Адвокация департаменти катта эксперти Элен де Ренгерве, Аёллар ҳуқуқлари бўлими катта илмий ходими Жулиана Нноко-Мевану ва Иқтисодий адолат ва ҳуқуқлар бўлими директори ўринбосари Силвайн Обри томонидан амалга оширилди. “Global Labor Justice” ташкилотининг ҳуқуқий директори Аллисон Гилл ва “Cotton Campaign” коалициясининг катта координатори Ралука Думитреску ташқи мутахассислик тақризини тақдим этди. Ҳуқуқий экспертизани катта юрист-маслаҳатчи Аислинг Рейди тақдим этди. Дастур директори ўринбосари Холли Картнер дастурий шарҳ берди. Европа ва Марказий Осиё бўлимидаги ёрдамчи ва катта координаторлар Астрид Массарт ва Элида Викич таҳририй ёрдам кўрсатди. Ҳисоботни нашрга тайёрлаш ишларини нашрлар бўлими ходими Тревис Карр ва катта менежер Фицрой Хепкинс амалга оширдилар.

Human Rights Watch ва Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбек форуми ўз вақти ва тажрибасини биз билан баҳам кўрган Ўзбекистондаги барча фермерларга миннатдорчилик билдиради.