Գուրգեն Գ.-ն, ով ուղեղի քաղցկեղ ուներ, և նրա մայրը: Գուրգենը մասնակցում էր պալիատիվ խնամքի փորձնական ծրագրին, որի շնորհիվ որակապես բարելավվեց նրա կյանքի վերջին օրերը: Նա մահացավ 2012 թվականի օգոստոսին՝ առանց ցավի: 

© 2012, հեղինակային իրավունքը՝ «New Media Advocacy Project»
Այսօրվա դրությամբ, Հայաստանում հազարավոր քաղցկեղով հիվանդներ շուտով կկարողանան ստանալ անհրաժեշտ ցավազրկող դեղորայք, որի իրավունքը նրանք ստացել են նոյեմբեր ամսվա սկզբին ընդունված նոր կարգավորումների շնորհիվ:

Ամեն տարի Հայաստանում քաղցկեղից մահանում է մոտ 8000 մարդ, նրանցից շատերը՝ սարսափելի ցավերով՝ օփիոիդային ցավազրկող դեղամիջոցների ստացման հետ կապված գրեթե անհաղթահարելի բյուրոկրատիայի պատճառով:

Երբ ես իմացա այս փոփոխության մասին, չէի կարող չմտածել այն տասնյակ մարդկանց մասին ում հետ հարցազրույց եմ անցկացրել տարիներ առաջ Հայաստանում, ովքեր ինձ նկարագրում էին անբուժելի ցավերի կործանարար հետևանքներն իրենց և իրենց սիրելիների կյանքի համար: Հարցազրույցների ընթացքում ինձ պատմում էր 46-ամյա Գայանեն, նա ինձ ասաց.

«Ցավերն անտանելի են. Ես լացում եմ, ցնցվում եմ, թվում է թե ես անընդհատ կրակների վրայով եմ քայլում: [...] Փորձում եմ կոծկել ցավը, երբ ինչ-որ մեկը տանն է, բայց երբ ես մենակ եմ, ինձ մնում է միայն արտասվել: ... Ես մշտապես ցավերով եմ ապրում»:

Գայանեի փորձը բացառություն չէր: Human Rights Watch-ը 2015թ. հուլիսին հրապարակեց զեկույց, որը ցույց տվեց անբուժելի ցավի ազդեցությունն ու Հայաստանում քաղցկեղով հիվանդներին և նրանց ընտանիքներին աջակցող ծառայությունների բացակայությունը: Միայն ուռուցքաբանները կարող էին նշանակել օփիոիդային դեղամիջոցներ ամբուլատոր հիվանդներին, և միայն բազմաթիվ բժիշկների կողմից որոշման հաստատումը ստանալուց հետո, ումից էլ բաղկացած էին մշտական հիմունքներով գործող հանձնաժողովները: Նույնիսկ այդ ամենից հետո, հիվանդներին յուրաքանչյուր դեղատոմսի դուրսգրման համար անհրաժեշտ էին բազմաթիվ ստորագրություններ և կնիքներ, որոնք պետք է ձեռք բերվեին և լրացվեին ամեն օր կամ երկու օրը մեկ անգամ՝ մասնագիտացված դեղատներում կամ մարզային խոշոր բժշկական կենտրոններում:

Հայաստան. ցավը, որից կարելի է խուսափել կյանքի վերջին շրջանում

(Երևան, 14-ը հուլիսի, 2015 թ.) – «Չստանալով ցավազրկող համարժեք դեղեր` ամեն տարի Հայաստանում սուր, սակայն ամոքելի ցավից տառապում են քաղցկեղի բարդ ձևերով ապրող հազարավոր պացիենտներ», եզրակացնում է «Հյումն Րայթս Վոտչ» կազմակերպությունն այսօր հրապարակված զեկույցում և տեսահոլովակում: Թեպետ արդյունավետ, ապահով և ոչ թանկարժեք ցավազրկող դեղերը Հայաստանում առկա են, պացիենտների և նրանց ընտանիքի անդամների մեծ մասն անհաղթահարելի բյուրոկրատական խոչընդոտների են հանդիպում դրանք ձեռք բերելու գործընթացում, որի հետևանքով խախտվում է նրանց առողջության իրավունքը:

 

Զեկույցը, որի անգլերեն տարբերակն 86 էջ է, վերնագրված է այսպես. «Ինձ մնում է միայն արտասվել. քաղցկեղը և պալիատիվ խնամքի համար իրականացվող պայքարը Հայաստանում»: Զեկույցում նկարագրված է պալիատիվ խնամքի բացակայության աղետալի ազդեցությունը քաղցկեղի բարդ ձևերով պացիենտների և նրանց ընտանիքի անդամների վրա: Արձանագրված է պալիատիվ խնամքի ծառայությունների ընդհանուր բացակայությունը Հայաստանում, ինչպես նաև` ցավազրկող ուժեղ ազդեցության դեղերի հասանելիության` կառավարության կողմից չափազանց խիստ կարգավորումը: Նկարագրված է առողջապահական ոլորտի մասնագետների շրջանում արմատացած այն գործելակերպը, որն արգելակում է ցավի համարժեք ամոքումը, ինչպես նաև՝ պալիատիվ խնամքի առողջապահական մասնագետների կրթության և վերապատրաստման անբավարարությունը:

Նոյեմբերի 9-ին կառավարությունն արմատապես վերանայեց այս անբարենպաստ ընթացակարգերը, որոնք գործում էին 1994 թվականից ի վեր և գործնականում անհնարին էին դարձնում օփիոիդային ցավազրկող դեղամիջոցների ստացումը: Ավելի վաղ այս տարի կառավարությունը նաև ընդունեց պալիատիվ խնամքի ծառայություններ ներդնելու մասին ազգային ռազմավարություն, որը կենտրոնանում էր ցավազրկման և կյանքի որակի բարելավման վրա: Նաև գրանցվեց բերանով ընդունման հեղուկ մորֆինի երկու տարատեսակ՝ ճանապարհ հարթելով հանրային առողջապահական համակարգում դրանց օգտագործման համար:

Նոր կարգավորումները թույլ են տալիս նաև ուռուցքաբանին կամ ընտանեկան բժշկին, գլխավոր բժշկի կամ փոխտնօրենի հաստատմամբ, նշանակել ուժեղ ցավազրկող դեղորայք՝ տրամադրելով 10-օրյա չափաբաժին:

Սպասվում է, որ նոր կարգավորումները ուժի մեջ կմտնեն մոտավորապես 10 օրից։ Պատշաճ հետևողականության պայմաններում, այս կարգավորումները կօգնեն նվազեցնել անբուժելի հիվանդների և նրանց մասին հոգ տանող ընտանիքների տառապանքը: