در روز 16 مارس 1988 غیر نظامیان عراقی در شهر حلبچه با کابوسی از خواب برخاستند. هواپیماهای عراقی سعی در عقب راندن نیروهای ایرانی و کرد، در آخرین مراحل وحشتناک جنگ ایران داشتند، شهر را با گاز خردل و سارین که هر دو مواد کشنده هستند ، بمباران کردند.

گزارش‏های ‏رسانه‏ها ‏تخمین می‏زنند حدود 5000 انسان، که بیشتر آنها را زنان و کودکان تشکیل می‏دادند در این جنایت جنگی جان خود را از دست دادند، و حدود 7000 تا 10000 تن دیگر مصدوم شدند که آسیب‏های ‏بسیاری از ایشان مادام‏العمر است.
 

   تصویر از یک ویدیو که گازهای سبز رنگ ناشی از حملات کلر توسط نیروهای دولتی سوریه در محله ظهره عواد در حلب سوریه را نشان میدهد، 22 نوامبر 2016 © 2016 مرکز رسانه ای حلب

عراق در  طول جنگ خونین هشت ساله‏اش با ایران مکرراً از سلاح‏های ‏شیمیایی استفاده کرد. اما هم پیمانان عراق با وجود آنکه هیچیک از این حملات سرّی نبود، خود را به تجاهل زدند. اخبار ‏حملات شیمیایی عراق علیه ایران نخستین بار در ماه اوت 1983 در رسانه‏ها ‏مطرح گردید. در روز 16 فوریه 1984 علی اکبر ولایتی، وزیر خارجۀ وقت ایران به کنفرانس خلع سلاح در ژنو گفت حد اقل 49 حملۀ شیمیایی از جانب عراق در مناطق مرزی اتفاق افتاده که حد اقل 109 کشته و صدها زخمی به جای گذاشته است.

پس از آنکه انتشار گزارش‏های مربوط به حملات شیمیایی عراق ادامه یافت، محققین سازمان ملل چندین بار از مناطق ‏جنگی در مناطق مرزی ایران بازدید به عمل آوردند. در سال 1986 در نامه‏ای که یافته‏های ‏محققان را نقل قول می‏نمود، خاویر پرز دوکویار، دبیر کل سازمان ملل اظهار داشت: «در این شرایط دبیر کل با اظهار تأسف نظر متخصصین را تأئید می‏نماید که نیروهای عراقی علیه نیروهای ایرانی از سلاح‏های ‏شیمیایی استفاده کرده‏اند.»

در همان زمان، هم پیمانان امریکایی عراق فعالانه از عراق پشتیبانی می‏نمودند.  آژانس اطلاعات دفاعی فوراً در ملاء عام ایران را مسئول این حملات دانست، اما اسناد و مدارک اطلاعاتی ایالات متحده که بعداً علنی گردیدند نشان داد ایالات متحده از این حملات آگاه بود و اطلاعاتی که می‏توانست از نظر نظامی مهم و حیاتی باشد را برای ارتش عراق تهیه می‏نمود و این نشانگر آن است که چندان نگران عواقب جدی این عملیات نبودند.

حتی پس از آنکه قتل عام حلبچه توجه گسترده رسانه‏ها ‏را به خود جلب نمود، قطعنامه 612 شورای امنیت سازمان ملل که در مه 1988 به تصویب رسید، فقط توانست با عباراتی ضعیف بگوید که این قطعنامه «از هر دو طرف درگیر انتظار دارد از به کار گرفتن سلاح‏های ‏شیمیایی در آینده خودداری نمایند...» پس از سال‏ها حملات شیمیایی، هم علیه سربازان ایرانی و هم نسبت به غیر نظامیان این کشور، بیانیه مزبور تنها به تلخی و عدم اعتماد ایرانیان نسبت به جامعه بین‏المللی افزود.

با وجود آنکه جامعه بین‏المللی از ابراز عکس العمل کافی نسبت به این وقایع کوتاهی ورزید اما استفادۀ عراق از سلاح‏های ‏شیمیایی عامل مهمی در مذاکرات مربوط به ممنوعیت کامل استفاده، تولید و ذخیرۀ سلاح‏های ‏شیمیایی و نیز ممنوعیت استفاده از خواص سمی هر نوع ماده شیمیایی برای آسیب رساندن و یا کشتار افراد شد. در سال 1997 یک معاهدۀ بین‏المللی به نام کنوانسیون سلاح‏های ‏شیمیایی انعقاد یافت و اکنون 192 کشور جهان  از جمله ایران، عراق، و سوریه عضو این معاهده هستند. این معاهده کامل ترین ‏قانون بین‏المللی در منع به کار گرفتن سلاح‏های ‏جنگی است.

اما امروز این توافق به خطر افتاده است. سازمان ملل، گروه‏های ‏حقوق بشر، و رسانه‏ها ‏اسناد و مدارک مفصلی از حملات شیمیایی دولت سوریه علیه غیر نظامیان سوری تهیه و ارائه کرده‏اند. جدید‏ترین ‏تحقیقات ما نشان داد که بین 17 نوامبر و 13 دسامبر، یعنی در آخرین هفته‏های ‏جنگ حلب، حد اقل در 8 مورد هلیکوپتر‏های ‏دولت سوریه سیلندرهایی پر از کلر را بر روی مناطق تحت کنترل نیروهای مخالف ریخته‏اند. محققین ما همچنین مستند نموده‏اند که حکومت اسلامی (داعش) هم در سوریه و هم در عراق از سلاح‏های ‏شیمیایی استفاده کرده است، و سازمان عفو بین الملل نیز مستند نموده است که دولت سودان سال گذشته احتمالاً در جنگ دارفور مواد شیمیایی را به عنوان سلاح به کار گرفته است. با وجود این، هم پیمانان دولت سوریه نقض جدی قوانین بین‏المللی توسط این دولت را که در تمام این حملات شیمیایی مشاهده می‏شود، نادیده انگارند.

در روز 28 فوریه، روسیه و چین یکی از قطعنامه‏های ‏شورای امنیت سازمان ملل را در مورد تحریم مقامات و نهادهای دولت سوریه و حکومت اسلامی به دلیل استفاده از سلاح‏های ‏شیمیایی، وتو نمودند. این قطعنامه در بحبوحۀ ارسال گزارش‏های ‏جدید از حملات شیمیایی دولت در شرق حلب، و نیز به دنبال انتشار گزارش اکتبر 2016 سازمان ملل و سازمان منع سلاح‏های ‏شیمیایی که در نتیجۀ تحقیقات مشترک این دو سازمان تهیه شده و نتیجه گرفته بود که دولت سوریه حد اقل در سه مورد در سال‏های ‏2014 و 2015  از کلر استفاده کرده و داعش نیز حد اقل در یک مورد گاز خردل و مواد شیمیایی تاول زا به کار گرفته است، ارائه شد.

اینکه روسیه، به قیمت قربانی کردن پاسخگویی و عدم حمایت غیر نظامیان بخواهد از هم پیمان خود، سوریه، حمایت کند، چندان جای تعجبی ندارد. اما دیگر هم پیمان قوی سوریه، یعنی ایران، باید این فشار را بر دوش خود احساس نماید که سوریه را برای پایان دادن به استفاده از سلاح‏های ‏شیمیایی و مجازات عاملان آن، تحت فشار قرار دهد.

در تهران موزه‏ای وجود دارد به نام موزۀ صلح، که مصائب و صدمات جنگ ایران و عراق نسبت به نظامیان و غیر نظامیان را به نمایش می‏گذارد. در سال 2002 هنگامی که سردبیر یک روزنامه بریتانیایی از این موزه بازدید می‏کرد، یکی از راهنماهای موزه به نام حسن سعدی که در اثر گاز خردل عراقی‏ها ‏آسیب‏های ‏مادام العمر برداشته بود، به او گفت «ما می‏خواهیم به تمام جهان نشان بدهیم که سلاح‏های ‏شیمیایی با ما چه کرده است. ما خواهان انتقام نیستیم. ما فقط می‏خواهیم نشان بدهیم که چه اتفاقی می‏افتد تا این اتفاق دیگر هرگز تکرار نشود.» دولت ایران این را به قربانیانی مانند سعدی مدیون است که برای اجرای عدالت بایستد  و از منع بین‏المللی به کار گرفتن این سلاح‏های ‏خوفناک حمایت نماید.