II. Η Πρώτη Επαφή με τις Αρχές

Συνήθως, η πρώτη επαφή των ασυνόδευτων παιδιών με τις ελληνικές αρχές είναι με την Ελληνική Αστυνομία, το Λιμενικό Σώμα, τις Υπηρεσίες Συνοριακής Φύλαξης ή την Ακτοφυλακή. [33] Συχνά, αυτή η επαφή λαμβάνει χώρα στα πλαίσια της επίσημης δράσης κατά των μεταναστών που εισέρχονται παράνομα στη χώρα. Τα ασυνόδευτα παιδιά μπορεί να περισυλλεγούν από το Λιμενικό Σώμα από τις βάρκες με τις οποίες εισέρχονται παράνομα στα χωρικά ύδατα της χώρας. Μπορεί να βρεθούν κρυμμένα σε φορτηγά που μπαίνουν στην Ελλάδα ή που φεύγουν από τη χώρα για άλλα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Σε άλλες περιπτώσεις, τα παιδιά συλλαμβάνονται κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων – σκούπα  κατά των μεταναστών. Επίσης είναι δυνατόν να συλληφθούν κατά τη διάρκεια ελέγχων ταυτότητας στην Αθήνα και σε άλλες μεγάλες πόλεις.

Όταν η αστυνομία σταματά ένα νεαρό άτομο, κανονικά πρέπει να ενεργοποιηθούν ορισμένες διαδικασίες. Πρώτον, εάν ο μετανάστης δεν έχει έγγραφα ταυτότητας και υπάρχουν αμφιβολίες για την ηλικία του, απαιτείται να γίνει διαπίστωση της ηλικίας τους ώστε να εξακριβωθεί αν πρόκειται για ανήλικο οπότε δικαιούται συγκεκριμένων μέτρων προστασίας. Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να κληθούν οι αρμόδιες υπηρεσίες προστασίας ανηλίκων. Επιπλέον, οι αρχές θα πρέπει να αξιολογήσουν το κατά πόσον το παιδί είναι ασυνόδευτο και, αν ναι, να εξασφαλίσουν άμεσα την εκπροσώπησή του από επίτροπο. Όλα τα ασυνόδευτα παιδιά πρέπει να καταγράφονται, να παρακολουθούνται και οπωσδήποτε τα στοιχεία τους να ενημερώνονται διαρκώς. Όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, ο νόμος προβλέπει ότι στα παιδιά που είναι θύματα κακοποίησης, εγκατάλειψης, εκμετάλλευσης, βασανιστηρίων, σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή ένοπλης σύρραξης πρέπει να παρέχονται οι κατάλληλες υπηρεσίες αποκατάστασης και φροντίδας ψυχικής υγείας κατά περίπτωση. Όλες αυτές οι διαδικασίες εξακρίβωσης απαιτούν εξειδικευμένο προσωπικό που να συνεργάζεται στενά με τις αρχές αρμόδιες για την εφαρμογή του νόμου. Επιπλέον, αμέσως μετά τη σύλληψή τους τα παιδιά πρέπει να ενημερώνονται για το δικαίωμά τους να ζητήσουν άσυλο και να τους τεθούν ερωτήσεις με σκοπό να εξακριβωθεί κατά πόσον έχουν ανάγκη διεθνούς προστασίας,.  

Η πραγματικότητα είναι θλιβερή. Ούτε ένα από τα παιδιά με τα οποία μίλησε η  Human Rights Watch δεν υποβλήθηκε σε κανονική συνέντευξη μετά την άφιξή του. Τα παιδιά είπαν ότι, μετά την είσοδό τους στο ελληνικό έδαφος, καταγράφηκαν μόνο τα βασικά στοιχεία της ταυτότητάς τους όπως το όνομα, το πατρώνυμο, η χώρα καταγωγής τους και η ηλικία τους. Η διερμηνεία, όποτε υπήρχε, ήταν αυτοσχέδια και διεξαγόταν από συμπατριώτες τους  μετανάστες και όχι από διερμηνείς της αστυνομίας.

Δεν υπάρχουν επίσημες διαδικασίες για την εξακρίβωση της ηλικίας των παιδιών. Κάποιες φορές οι αστυνομικοί που καταχωρούν τα στοιχεία των παιδιών, καταγράφουν ηλικία μεγαλύτερη από αυτή που δηλώνουν τα παιδιά. Άλλες φορές, δεν υποβάλλουν σε ερωτήσεις τα παιδιά που ισχυρίζονται ότι είναι ενήλικες. Η αστυνομία δεν καταχωρεί τα παιδιά ως ασυνόδευτα και αποτυγχάνει να ταυτοποιήσει τα παιδιά που έχουν υποστεί ψυχικό σοκ ή είναι θύματα εμπορίας και να τα παραπέμψει σε εξειδικευμένες υπηρεσίες. 

Αν και η αστυνομία στις παραμεθόριες περιοχές ενημερώνει κατά κανόνα τους Εισαγγελείς, δηλαδή τους προσωρινούς επίτροπους του παιδιού, για τη σύλληψη ενός παιδιού-μετανάστη, οι τελευταίοι, στη συνέχεια, δεν διαφυλάσσουν τα δικαιώματα του παιδιού ούτε κατορθώνουν να παρακολουθήσουν την πορεία του, καθώς χάνεται στα γρανάζια του συστήματος μετανάστευσης.

Διαπίστωση της ηλικίας

Οι αρχές δεν έχουν ορίσει τυποποιημένες διαδικασίες για τη διαπίστωση της ηλικίας. Ένα προεδρικό διάταγμα που υιοθετήθηκε στα μέσα Ιουλίου 2008 προβλέπει τη δυνατότητα ιατρικής εξέτασης για τον προσδιορισμό της ηλικίας ενός ατόμου. Εν τούτοις, δεν αναφέρει τίποτα για το είδος των ιατρικών ή των άλλων εξετάσεων και δεν παρέχει οδηγίες για το πώς πρέπει να ληφθεί υπόψη το περιθώριο ιατρικού σφάλματος που παρατηρείται στις ιατρικές εξετάσεις. [34] Το ίδιο διάταγμα προβλέπει ότι ένα άτομο που ισχυρίζεται ότι είναι ανήλικος, πρέπει να λογίζεται ως ανήλικος έως την ολοκλήρωση της ιατρικής εξέτασης. [35]

Οι ιατρικές εξετάσεις που χρησιμοποιούνται για τη διαπίστωση  της ηλικίας των φερόμενων ως ανήλικων υπόκεινται σε περιθώριο σφάλματος έως και πέντε ετών. [36] Επιπλέον, οι παιδίατροι έχουν επικρίνει το γεγονός ότι ορισμένες εξετάσεις εκθέτουν αδικαιολόγητα τα παιδιά σε ακτινοβολία χωρίς αυτό να απαιτείται για ιατρικούς λόγους. [37] Η Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού αλλά και η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, έχουν ζητήσει από τις κυβερνήσεις να μη βασίζουν τη διαπίστωση της ηλικίας αποκλειστικά στην σωματική διάπλαση του παιδιού αλλά να εξετάζουν και την ψυχολογική του ωριμότητα και να λαμβάνουν υπόψη και το περιθώριο σφάλματος στο οποίο υπόκεινται οι ιατρικές εξετάσεις, ενώ σε περίπτωση αμφιβολίας να αποφασίζουν προς όφελος του παιδιού. [38]

Στην πραγματικότητα, λίγα από τα παιδιά με τα οποία ήρθε σε επαφή η Human Rights είχαν περάσει από ιατρική εξέταση με σκοπό τη διαπίστωση  της ηλικίας τους. Οι αστυνομικοί είτε καταχωρούν την ηλικία με βάση τη δήλωση του συγκεκριμένου ατόμου είτε προβαίνουν από μόνοι τους σε προσδιορισμό της ηλικίας που μόνο ως αυθαίρετος μπορεί να χαρακτηρισθεί. Όταν η Human Rights Watch ρώτησε ένα υψηλόβαθμο αστυνομικό αν ακολουθούν κάποια συγκεκριμένη διαδικασία για τη διαπίστωση της ηλικίας ενός ατόμου, η απάντηση ήταν η εξής: «Το μόνο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να προσδιορίσουμε την ηλικία του παιδιού με βάση την εξωτερική του εμφάνιση»[39]. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλά παιδιά συχνά καταχωρούνται άλλοτε ως μεγαλύτερα και άλλοτε ως μικρότερα από την πραγματική τους ηλικία.[40]

Ο Χαγιατουλά Ρ. , με τον οποίο ήρθε σε επαφή η  Human Rights Watch λίγο μετά την απελευθέρωσή του από το κέντρο κράτησης στη Μυτιλήνη, ανέφερε:

«Τους είπα ότι είμαι 12, αλλά έγραψαν 15. Είδα ότι έγραψαν 15, τους είπα ότι είμαι 12 αλλά δεν μου έδωσαν σημασία.» [41]

Ο Φαχίμ Φ., που συνελήφθη από την αστυνομία στις αρχές του 2008 στη  Λέσβο, είπε:

«Είμαι 17 ετών. Για αυτούς όμως είμαι 14 .… Η αστυνομία με ρώτησε πόσο χρονών είμαι, αλλά δεν κατάλαβα την ερώτηση κι έτσι έγραψαν από μόνοι τους ότι είμαι 14. Εγώ δεν τους είπα ότι είμαι 14» [42] . 

Ο δεκαεξάχρονος  Σομπίρ Σ. μας είπε ότι η αστυνομία στη Λέσβο δεν έλαβε υπόψη την αστυνομική του ταυτότητα κατά την καταγραφή του:

«Είχα μαζί μου αστυνομική ταυτότητα αλλά η αστυνομία δεν την έλαβε υπόψη. Όταν πήρα την εντολή απέλασης, η ηλικία μου ήταν καταχωρημένη ως 18 ετών, αλλά τους είπα ότι είμαι Αφγανός και τους έδειξα την Αφγανική μου ταυτότητα όπου η ημερομηνία γέννησής μου είναι γραμμένη με Αραβικούς αριθμούς και σύμφωνα με το Αφγανικό ημερολόγιο. Δεν υπήρχε διερμηνέας. Επιπλέον, έγραψαν λάθος το όνομά μου.» [43]

Ο δεκαεξάχρονος  Χαμέντ Π. καταχωρήθηκε ως 21 ετών χωρίς να ρωτηθεί για την ηλικία του. Η ηλικία αυτή γράφτηκε στη συνέχεια και στην κόκκινη κάρτα που χορηγείται στους αιτούντες άσυλο. Επειδή φαίνεται μικρότερος, τώρα η αστυνομία τον κατηγορεί ότι έδωσε λάθος ηλικία. «Μερικές φορές, όταν δείχνω την κόκκινη κάρτα μου στην αστυνομία, με κατηγορούν ότι δεν είπα την αλήθεια για το ότι είμαι ανήλικος." [44]

Συχνά τα παιδιά είναι αναλφάβητα και δεν είναι βέβαιο ότι αντιλαμβάνονται την ηλικία με την οποία καταχωρούνται. Για παράδειγμα, ο δεκαεξάχρονος Ραζ Τζ. δεν γνώριζε ότι η διαταγή απέλασής του έγραφε ότι είναι 26 ετών. [45]

Διαφορετικές Διαπιστώσεις Ηλικίας

Η καταχώρηση της ηλικίας ενός παιδιού μετά την είσοδό του στη χώρα δεν είναι η μοναδική φορά κατά την οποία γίνεται διαπίστωση της ηλικίας του. Ένα ασυνόδευτο παιδί που δεν έχει υποβάλει αίτηση για άσυλο παραμένει χωρίς χαρτιά. Αν το παιδί συλληφθεί και δεύτερη φορά ή αν υποβάλει αίτηση για άσυλο, μπορεί να γίνει  διαφορετική διαπίστωση ηλικίας και να καταχωρηθεί με άλλη ηλικία. [46] 

Ο δεκαεξάχρονος  Νατζίμπ Μ. μας μίλησε για το πώς άλλαξε η ηλικία του κατά τη διάρκεια μιας μεταγενέστερης σύλληψης: «Με συνέλαβαν στο λιμάνι και πέρασα την πρώτη νύχτα στο αστυνομικό τμήμα του λιμανιού και μετά τέσσερις νύχτες στην Αθήνα. Στο πρώτο χαρτί η ηλικία μου ήταν 16. Όταν με συνέλαβαν στην Πάτρα άλλαξαν την ηλικία μου σε 18 ετών και μου πήραν το πρώτο χαρτί»[47]. Με παρόμοιο τρόπο ο Σάμι Φ. μας είπε: «Στη Μυτιλήνη ήμουν 17. Εδώ, έγραψαν στην κόκκινη κάρτα 19[48]. Οι αστυνομικοί με κοίταξαν και μου είπαν: «δεν είσαι 17, είσαι δύο χρόνια μεγαλύτερος». Δεν τους απάντησα»[49].

Παιδιά που ισχυρίζονται ότι είναι ενήλικες

Ορισμένα παιδιά δηλώνουν ότι είναι ενήλικες και καταχωρούνται ως ενήλικες, παρόλο που δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είναι ανήλικοι. Αντίθετα, ο Αστυνομικός Διευθυντής Σάμου μας διαβεβαίωσε ότι δεν γίνονται τέτοιου είδους καταχωρήσεις: «Σε μερικές περιπτώσεις, τα παιδιά είναι μικρά αλλά δηλώνουν ότι είναι μεγαλύτερα για να απελευθερωθούν συντομότερα. Δεν δεχόμαστε όμως κάτι τέτοιο»[50]. Κι όμως, ο δεκατετράχρονος  Hussein S. δήλωσε στην αστυνομία της Σάμου ότι είναι 18 ετών παρόλο που φαινόταν πολύ μικρός και δεν υπήρχε αμφιβολία ότι είναι ανήλικος.[51]

Μερικά παιδιά έχουν την άποψη ότι η μεγαλύτερη ηλικία είναι προς όφελός τους. Ο δεκαεξάχρονος Χαμέντ Π., που είχε καταχωρηθεί ως 21 ετών μας είπε: « ένας φίλος μου μου είπε ότι είναι καλύτερα να είμαι 21 ετών γιατί θα μπορούσα να πάρω άδεια εργασίας, αλλιώς κανένας δε θα με βοηθούσε. Τώρα δουλεύω κάθε μέρα σε ένα εργοστάσιο μπύρας. Στην αρχή ο ιδιοκτήτης μου είπε ότι είμαι ανήλικος. Όταν όμως του έδειξα την κόκκινη κάρτα μου είπε  - Εντάξει! Μπορείς να πιάσεις δουλειά.» [52]

Επιπλέον, η έλλειψη  κάθε μορφής επίσημης διαδικασίας διαπίστωσης  ηλικίας σημαίνει ότι δεν υπάρχει νόμιμος τρόπος για την αμφισβήτηση και τη διόρθωση αυθαίρετων ή εσφαλμένων αξιολογήσεων. Παρόλο που ένας κοινωνικός λειτουργός μας είπε ότι το παιδί μπορεί να ζητήσει διόρθωση ηλικίας αν πιστοποιείται από ιατρό ότι είναι ανήλικο, αυτό δεν φαίνεται να αποτελεί επίσημη διαδικασία ούτε διαδικασία με την οποία είναι εξοικειωμένοι οι αρμόδιοι.  

Όταν ο Χουσείν Σ. υπέβαλε αίτηση για άσυλο, ο δικηγόρος του είπε ότι δεν υπάρχει τρόπος να αλλάξει η ηλικία: «όταν υπέβαλα αίτηση για άσυλο, αντέγραψαν την ίδια ηλικία. Είπα στο δικηγόρο ότι ήμουν 14 αλλά εκείνος μου είπε ότι ήταν πλέον αργά και η αστυνομία δεν θα με πίστευε» [53] . Με παρόμοιο τρόπο, ο Μούσα Μ., που ήρθε στην ηλικία των 16 και καταγράφηκε ως 18 ετών μας είπε: «Τους είπα πόσο χρονών είμαι. Πήγα ακόμα και στο Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες  (ΕΣΠ) και τους είπα ότι με κατέγραψαν σαν μεγαλύτερο αλλά και εκεί μου είπαν ότι δεν ήταν δυνατόν να αλλάξει η ηλικία. Είπα στην αστυνομία την ημερομηνία γέννησής μου αλλά δεν ξέρω πώς μεταφράστηκε». [54]

Η περίπτωση της Λέρου

Για τη διαπίστωση της ηλικίας μιας ομάδας μεταναστών, στην οποία συμπεριλαμβάνονταν και ένας μεγάλος αριθμός από ασυνόδευτα παιδιά που έφθασαν στη Λέρο από το Μάρτιο έως το Μάιο του 2008, οι αρχές κατέφυγαν στην ιατρική εξέταση. Το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ) πήρε συνέντευξη από όλα αυτά τα άτομα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι από τους 118 μετανάστες, οι 32 ήταν ηλικίας κάτω των 17 ενώ ένας άγνωστος αριθμός ήταν γύρω στα 17 ή τα 18.[55] Αν και το  ΕΣΠ έδωσε στις αρχές τους δικούς του υπολογισμούς ηλικίας, οι αρχές διέταξαν ακτινογραφίες των οστών του καρπού για άγνωστο αριθμό ατόμων. [56] Μετά την ιατρική εξέταση και την αναχώρηση άγνωστου αριθμού παιδιών, 22 παιδιά μεταφέρθηκαν στα κέντρα μέριμνας. [57] 

Ο Διευθυντής της Διεύθυνσης Αλλοδαπών της Ελληνικής Αστυνομίας δήλωσε στην Human Rights Watch ότι οι αρχές προτίθενται να προβαίνουν σε πιο συστηματική διαπίστωση της ηλικίας σε ολόκληρη τη χώρα.[58] Ωστόσο δεν διευκρίνισε κατά πόσον υπάρχει ήδη συγκεκριμένο σχέδιο ούτε το πότε θα διεξάγονται οι εξετάσεις αυτές. Επιπλέον, όταν η Human Rights Watch ρώτησε σχετικά το Υπουργείο Υγείας, δεν είχαν γνώση για τέτοιου είδους σχέδια.

Επιτροπεία

Η Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού ζητά από τα κράτη να εξασφαλίζουν τη σωστή εκπροσώπηση των ασυνόδευτων παιδιών προς το βέλτιοστο συμφέρον τους. Αυτή η απαίτηση απορρέει από την υποχρέωση να λαμβάνεται πρωτίστως υπόψη το βέλτιστο συμφέρον των παιδιών σε κάθε πράξη που τα αφορά. [59] Για το σκοπό αυτό, τα κράτη οφείλουν να διορίζουν επίτροπο ή σύμβουλο αμέσως μετά την ταυτοποίηση ενός ασυνόδευτου παιδιού. [60] Ο επίτροπος αυτός θα πρέπει να ενημερώνεται και να παρέχει τις συμβουλές του για όλες τις πράξεις που λαμβάνουν χώρα σε σχέση με το παιδί. [61] Επιπλέον, η Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού, ζητά τον έλεγχο της επιτροπείας [62] ενώ διευκρινίζει ότι, σε περίπτωση υπαγωγής του παιδιού στη διαδικασία ασύλου, πρέπει επιπροσθέτως να προβλέπεται και η νομική εκπροσώπησή του.  [63]

Σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία και μια εγκύκλιο του Υπουργείου Εσωτερικών, οι εισαγγελείς ασκούν τα καθήκοντα των προσωρινών επιτρόπων όλων των ασυνόδευτων ανηλίκων:  μεταναστών, προσφύγων και αιτούντων άσυλο. [64] Το σύστημα επιτροπείας για τα Ελληνόπουλα που στερούνται οικογενειακού περιβάλλοντος είναι κάπως διαφορετικό, καθότι, στην περίπτωση αυτή, οι εισαγγελείς δεν ασκούν καθήκοντα προσωρινών επιτρόπων. [65]

Η ελληνική νομοθεσία, επίσης, προβλέπει ότι ένας ανήλικος πρέπει να εκπροσωπείται από επίτροπο όταν κανένας γονέας δεν ασκεί τη γονική μέριμνα ή όταν ο ανήλικος είναι ασυνόδευτος και δεν υπάρχει, σύμφωνα με  το νόμο ή το έθιμο, κάποιος ενήλικας ουσιαστικά υπεύθυνος για την φροντίδα του. [66] Στα καθήκοντα του επιτρόπου συμπεριλαμβάνεται η υποχρέωση παροχής μέριμνας προς το παιδί, η εκπροσώπησή του σε όλες τις νομικές ή δικαστικές διαδικασίες, η υποχρέωση να λαμβάνει υπόψη τη γνώμη του παιδιού σε κάθε απόφαση, και να ενεργεί σύμφωνα με το απώτερο συμφέρον του παιδιού. Η υποχρέωση μέριμνας για τον επίτροπο είναι ίδια με αυτή του γονέα και συμπεριλαμβάνει την ανατροφή του παιδιού, τη μόρφωσή του και την εξασφάλιση στέγης. [67]

Ο νόμος προβλέπει την επίβλεψη της άσκησης της επιτροπείας από ένα εποπτικό συμβούλιο. [68] Οι επίτροποι, τα δικαστήρια και το εποπτικό συμβούλιο οφείλουν να ακούν την γνώμη του παιδιού πριν λάβουν οποιαδήποτε απόφαση και να ενεργούν σύμφωνα με το βέλτιστο συμφέρον του. [69] Είναι δυνατόν να ανακληθεί η επιτροπεία εάν το εποπτικό συμβούλιο θεωρήσει ότι η συνέχισή της θέτει τον ανήλικο σε κίνδυνο ή αντιτίθεται στα συμφέροντά του. [70] Είναι επίσης δυνατό, για σημαντικούς λόγους, ο επίτροπος να αρνηθεί την επιτροπεία ή να παραιτηθεί. [71]

Αν και οι διατάξεις αυτές συμβαδίζουν, σε γενικές γραμμές, με τις διεθνείς επιταγές, οι αρχές δεν έχουν θεσπίσει συγκεκριμένες διαδικασίες που να επεξηγούν τα καθήκοντα των προσωρινών επιτρόπων σχετικά με τα ασυνόδευτα παιδιά που είναι υπήκοοι τρίτων χωρών [72]. Ως εκ τούτου, οι εισαγγελείς, που ούτως ή άλλως αντιμετωπίζουν μεγάλο φόρτο εργασίας, έχουν ιδιαίτερα διιστάμενες απόψεις ως προς το τι συνεπάγεται ο ρόλος τους[73]. Σπάνια αναλαμβάνουν ενέργειες προς το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού, τόσο κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ασύλου όσο και κατά την κράτησή του. Οι προσωρινοί επίτροποι με τους οποίους ήρθε σε επαφή η Human Rights Watch δεν γνώριζαν για πόσα ασυνόδευτα παιδιά ήταν υπεύθυνοι και δεν είχαν πληροφορίες για την τύχη τους.[74] Ορισμένοι δε εξέφρασαν επιφυλάξεις για την εντολή τους. Εν συντομία, το σύστημα επιτροπείας των ασυνόδευτων παιδιών δυσλειτουργεί.

Για παράδειγμα, η Εισαγγελέας Ανηλίκων στην Αθήνα, είπε στην Human Rights Watch ότι η εντολή της περιορίζεται αποκλειστικά στην «υπογραφή της πρότασης για μόνιμο επίτροπο» και ότι η εύρεση κατάλληλων επιτρόπων είναι ευθύνη των ΜΚΟ.[75] Εξήγησε ότι δεν διαθέτει τους απαραίτητους πόρους για το καθήκον αυτό, πέραν των άλλων ευθυνών της για τους νεαρούς παραβάτες και τα παιδιά που είναι θύματα αξιόποινων πράξεων.[76]

Τόσο η ίδια όσο και ο Αντιεισαγγελέας Ορεστιάδας είχαν την άποψη ότι δεν μπορούν να ενεργήσουν για λογαριασμό ενός παιδιού που τελεί υπό διοικητική κράτηση. «Είναι πολύ σκληρό αυτό που θα σας πω αλλά από νομική άποψη τα παιδιά αυτά δεν υφίστανται. Εφόσον είναι σε διοικητική διαδικασία, δεν υπάγονται στη δικαιοδοσία μου» μας είπε ο Αντιεισαγγελέας στην Ορεστιάδα. [77] Η Εισαγγελέας Ανηλίκων της Αθήνας μας είπε ότι έχει το δικαίωμα να αναλάβει δράση για λογαριασμό του παιδιού μόνο στην περίπτωση που το παιδί έχει διαπράξει ποινικό αδίκημα. [78] . 

Την άποψη αυτή, ότι οι εισαγγελείς δε μπορούν να δράσουν για λογαριασμό ενός παιδιού όταν αυτό βρίσκεται στα πλαίσια διοικητικής διαδικασίας, συμμερίζονται και ορισμένοι αξιωματικοί της αστυνομίας. Ο Αστυνομικός Διευθυντής στη Διεύθυνση Αλλοδαπών Αττικής μας είπε: « Εφόσον το άσυλο αποτελεί διοικητική διαδικασία, ο εισαγγελέας δεν έχει καμία αρμοδιότητα. Συνήθως ο εισαγγελέας δίνει οδηγίες σε ΜΚΟ ή σε κάποιον άλλο φορέα για να βοηθήσει το παιδί» [79] .

Για να γραφτεί ένα παιδί στο σχολείο χρειάζεται τη συγκατάθεση του κηδεμόνα του. Μας αναφέρθηκε ότι το σύστημα προσωρινής επιτροπείας δεν είναι λειτουργικό εφόσον δεν υπάρχει νόμιμος τρόπος να γραφτεί ένα ασυνόδευτο παιδί σε κάποιο σχολείο στην Αθήνα και οι ΜΚΟ καταφεύγουν σε διάφορες άτυπες μεθόδους για την εγγραφή των παιδιών. Για παράδειγμα το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες πιστοποιεί ότι ασκεί καθήκοντα μόνιμου επιτρόπου του παιδιού έτσι ώστε να είναι δυνατή η εγγραφή τους στο σχολείο. [80]

Αξιολόγηση των Ευάλωτων Περιπτώσεων

Το γεγονός ότι ένα παιδί είναι ασυνόδευτο είναι ένας ιδιαίτερα σημαντικός παράγων που καθιστά το παιδί ευάλωτο. Και όμως στη πράξη, η Ελληνική Αστυνομία σχεδόν ποτέ δεν εξετάζει κατά πόσον πρόκειται για ασυνόδευτο παιδί. Αντίθετα μάλιστα, φαίνεται ότι οι αρχές είναι απρόθυμες να χαρακτηρίσουν τα παιδιά ως ασυνόδευτα. [81]

Στην ερώτησή μας για την παρουσία ασυνόδευτων παιδιών ο αστυνομικός διευθυντής Σάμου απάντησε: «Συνήθως τα παιδιά που φθάνουν δεν είναι ασυνόδευτα. Μένουν με την οικογένειά τους και φεύγουν όλοι μαζί.» [82] Ένας εκπρόσωπος του Λιμενικού είπε στην Human Rights Watch ότι στα πάνω από 25.000 άτομα που συνέλαβε η ακτοφυλακή τα τελευταία πέντε χρόνια «δεν αναφέρθηκαν περιπτώσεις ασυνόδευτων ανηλίκων». [83]

Κατά το 2007 και κατά το πρώτο εξάμηνο του 2008, το Υπουργείο Εσωτερικών εξέδωσε συνολικά 12,904 διαταγές απέλασης ανηλίκων για παράνομη είσοδο ή παρουσία στη χώρα. Ωστόσο το Υπουργείο δεν ήταν σε θέση να αναφέρει στην Human Rights Watch πόσες από τις διαταγές αυτές είχαν επιδοθεί σε ασυνόδευτους ανηλίκους και πόσες επιδόθηκαν για πολλοστή φορά στα ίδια άτομα (βλέπε κεφάλαια V και VIII για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τις συλλήψεις και τις διαταγές απέλασης).[84] Όμως αυτή η παράλειψη καταγραφής μιας ολόκληρης κατηγορίας παιδιών σημαίνει ότι πολύ λίγα κατορθώνουν να υπαχθούν στο σύστημα προστασίας έστω και με τις ανεπάρκειες που το χαρακτηρίζουν.

Υπάρχουν σοβαρά σφάλματα στον τρόπο με τον οποίο οι αρχές εντοπίζουν και προσδιορίζουν τα ευάλωτα άτομα. Η  Human Rights Watch πήρε συνέντευξη από διάφορα ασυνόδευτα παιδιά που ήταν θύματα ένοπλων συγκρούσεων, βίας, ή κακοποίησης. Ορισμένα φαίνονταν να είναι θύματα εμπορίας παιδιών. Σε καμία περίπτωση η αστυνομία δεν αναγνώρισε τον ευάλωτο χαρακτήρα τους και τις ιδιαίτερες ανάγκες τους ούτε τα παρέπεμψε σε ιδιαίτερες υπηρεσίες (βλέπε και κεφάλαιο VII).[85] Αντίθετα, ο αστυνομικός διευθυντής Σάμου αμφισβήτησε ανοιχτά την αξιοπιστία  των προσφύγων και των μεταναστών που φθάνουν στο νησί της Σάμου: « πολλοί λένε ότι έρχονται από εμπόλεμες χώρες αλλά δεν βλέπουμε τραύματα ούτε ζητούν άσυλο»[86].

Ο δεκατετράχρονος Χουσείν Σ., ένα ασυνόδευτο αγόρι από το Ιράκ, η περίπτωση του οποίου αναφέρθηκε παραπάνω, ήρθε στην Ελλάδα από τη Σάμο. Ήταν σε τέτοια κατάσταση που είχε αυτοτραυματιστεί και υπέφερε από εφιάλτες. Σε όλη τη διάρκεια της συνέντευξης ήταν γαντζωμένος σε μια κούκλα. Η ψυχική του κατάσταση φαινόταν να είναι αποτέλεσμα του ότι είδε να δολοφονούν μέλη της της οικογένειάς του και να απαγάγουν και να σκοτώνουν τον πατέρα του πριν οι αντάρτες αρχίσουν να κυνηγούν και τον ίδιο. Έφτασε στη Σάμο το Μάρτιο του 2008, καταγράφηκε σαν ενήλικας με βάση τη δική του δήλωση και κρατήθηκε για 27 ημέρες μαζί με ενήλικες. Στη συνέχεια αφέθηκε από το κέντρο κράτησης της Σάμου με διαταγή απέλασης και χωρίς καμία βοήθεια.[87] Την εποχή της συνέντευξης, το αγόρι αυτό ζούσε με έναν Ιρακινό με τον οποίο δεν είχε καμία συγγένεια και ο οποίος μιλούσε τόσο ασυνάρτητα που η Human Rights Watch αναγκάστηκε να διακόψει τη συνέντευξη μαζί του.

Αν και το κέντρο κράτησης στη Σάμο διαθέτει ολοκαίνουριες εγκαταστάσεις με γραφείο γιατρού και κοινωνικό λειτουργό, δεν υπάρχει διερμηνέας που να είναι παρών στο κέντρο σε μόνιμη βάση , πράγμα που υπονομεύει σοβαρά κάθε προσπάθεια για τον εντοπισμό των ευάλωτων ατόμων.

Η αποτυχία ορθού εντοπισμού των παιδιών που είναι θύματα βίας και βασανιστηρίων ή φέρουν ψυχικά τραύματα, οδηγεί σε παραβίαση του δικαιώματός τους για ειδική βοήθεια και τα εκθέτει σε σοβαρή βλάβη. Εάν τα παιδιά αυτά υποβάλλουν αίτημα ασύλου θα έχουν περιορισμένη ικανότητα να μιλήσουν συγκροτημένα και πειστικά για τους λόγους και τα γεγονότα που τα οδήγησαν στην φυγή τους. Ενδέχεται να πέσουν σε αντιφάσεις και οι αφηγήσεις τους να παρουσιάζουν κενά λόγω ψυχικού στρες. Στις χειρότερες περιπτώσεις οι ισχυρισμοί τους ενδέχεται να κριθούν αβάσιμοι ή αναξιόπιστοι. Ο Χουσείν Σ. έδωσε συνέντευξη ασύλου χωρίς προηγουμένως να έχει εξεταστεί από ψυχολόγο. 

Ο δεκαεφτάχρονος  Αγουάλι Ν. έφυγε από το κατεστραμμένο από τον πόλεμο Μογκαντίσιο τον Αύγουστο του 2007 και έφτασε στην Ελλάδα στις αρχές του 2008. Μας είπε ότι όλα τα μέλη της οικογένειάς του είχαν σκοτωθεί, εκτός από την μητέρα του. Ζούσε σε ένα ασφυκτικά γεμάτο και εξαθλιωμένο σπίτι και πάλευε να επιβιώσει στην Ελλάδα. Ήταν εμφανές ότι βρισκόταν σε κατάσταση ψυχικού στρες. Ορισμένα τμήματα της αφήγησής του ήταν συγκεχυμένα, ενώ παραδέχτηκε ότι δεν μπορούσε να συγκεντρωθεί και να θυμηθεί λεπτομέρειες. Ήταν διαρκώς ιδρωμένος και περιέγραψε την ψυχική του κατάσταση ως εξής:

«Τη νύχτα δεν μπορώ να κοιμηθώ-σκέφτομαι τα προβλήματά μου. Γιατί δεν με βοηθούν καθόλου στην Ελλάδα; Δεν μπορώ να κοιμηθώ εξαιτίας των ονείρων μου και των σκέψεων μου…Δεν ξέρω πού βρίσκεται η μητέρα μου ούτε αν είναι ακόμα ζωντανή. Ήμουν το μόνο αγόρι που απέμεινε και το έβαλα στα πόδια.» [88]

Δύο αδέρφια, εκ των οποίων το ένα ήταν οκτώ ετών την εποχή στην οποία αναφέρονται τα γεγονότα, μας είπαν ότι αφέθηκαν ελεύθερα το 2006 χωρίς να μεταφερθούν σε κάποιο κέντρο μέριμνας και κατέληξαν στα χέρια μιας συμμορίας εγκληματιών που τους υπέβαλαν σε σοβαρή κακοποίηση. Η μεταχείριση αυτή περιλάμβανε ξυλοδαρμό, στέρηση τροφής και πρόκληση εγκαυμάτων με μεταλλικά αντικείμενα. Τα παιδιά είπαν ότι κατάφεραν να ξεφύγουν από τους βασανιστές τους εννιά μέρες αργότερα, ζήτησαν βοήθεια από την αστυνομία και συνελήφθησαν πάλι. Πέρασαν συνέντευξη για άσυλο σε πρώτο βαθμό που οδήγησε, ωστόσο, στην απόρριψη των αιτήσεων ασύλου τους, χωρίς προηγούμενη ψυχολογική υποστήριξη και μέσα σε  σαφώς εκφοβιστικές συνθήκες: [89]

«Εγώ και ο αδερφός μου δώσαμε ξεχωριστές συνεντεύξεις. Υπήρχε ένας διερμηνέας. ..Έκαναν πολλές ερωτήσεις. Κράτησε περίπου 20 λεπτά. Τον αδερφό μου τον ρώτησαν μόνο το όνομά του και τίποτα άλλο. Ήταν μόλις οκτώ ετών. Είχαμε και οι δύο σημάδια σωματικής κακοποίησης- εγκαύματα από μέταλλο. Τους δείξαμε τις ουλές και τις πληγές.»

«Εκείνο τον καιρό εγώ δεν είχα πρόβλημα με τη συνέντευξη και τους τα είπα, αλλά ο αδερφός μου έκλαιγε διαρκώς…Κι εγώ έκλαψα κατά τη διάρκεια της συνέντευξης γιατί ρώτησαν για τον αδερφό μου και αναστατώθηκα πολύ. Δεν είχα καμιά ψυχολογική υποστήριξη. Δεν υπήρχε καμιά υποστήριξη. Δεν υπήρχε γιατρός ούτε ψυχολόγος. Εκείνη την ημέρα με πήγαν από τη φυλακή στη συνέντευξη και μετά πίσω στη φυλακή. Όταν μας πήγαν στη συνέντευξη τα χέρια μας ήταν δεμένα πίσω στην πλάτη. Δεν ήταν δεμένα κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, αλλά στο αυτοκίνητο φεύγοντας από τη φυλακή μας έδεσαν τα χέρια. Όταν τελείωσε η συνέντευξη, μας έδεσαν πάλι τα χέρια και μας έφεραν πίσω.» [90]